ბლოგი

„შაშვი შაშვი მაყვალი“ - თამთა მელაშვილი

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის 23-ე საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: მანანა ერემაშვილი “რა იყო ჩემი ცხოვრება, აბა, მითხარი! წამში გაირბინა. ვინმეს რომ ეთქვა, აბა, ეთერო, შენი ცხოვრება მომიყევი, რას მოვყვებოდი? სიბერის გეგმვას? საყვარელი რომ გავიჩინე  ბოლო დღეებში, ან იქნებ მაგას? სხვის სამსახურში რომ გავატარე ყმაწვილქალობა? რას მოვყვებოდი? სხვა რა იყო ჩემი ცხოვრება, თავგადასავალი?“ - თ. მელაშვილი ვინ არის ქალი? ან იქნებ კითხვას არასწორად ვსვამთ. იქნებ ქალი „რა-ობა“ უფრო მეტადაა ვიდრე „ვინ-ობა“? პიროვნულობა ხომ ინდივიდის სურვილების, ოცნებების, ვნებების ერთობლიობას გულისხმობს, მაგრამ რა ემართება „ქალურობას“ თუ ჩამოთვლილთაგან თითოეული საზოგადოების ფართო ასპარეზზე განსჯის საგნად იქცევა და ნელ-ნელა გაუჩინარების პირას დადგება. სად გადის ზღვარი მორჩილებასა და თავისუფლებას შორის და რა დროს იწყება ქალური ამბოხი მიყუჩებული ემოციების გასაცოცხლებლად. ეთეროს პერსონაჟი თამთა მელაშვილის რომანიდან „შაშვი, შაშვი, მაყვალი“ სხვა არაფერია, თუ არა მიძინებული ქალურობის გამოღვიძება. განაცრისფერებული ცხოვრებიდან ჭრელ ყოველდღიურობაში გადანაცვლება, ძიება იმ ავთენტურობისა, აქამდე მხოლოდ დილით ადგომა და სხვა ქალებზე ადრე მაყვლის შესაგროვებლად წასვლა რომ ეგონა გმირს და ალბათ, ასევე გაგრძელდებოდა, რომ არა წამი სიკვდილთან მიახლოებისა; მდინარეში გადავარდნის ტრაგიზმის გაცნობიერება ხდება ის გარდამტეხი მომენტი ეთეროს ცხოვრებაში, რომელმაც უბიძგა შინაგანი ძვრებისკენ. მასში არა „პარფიუმერიის“ გამყიდველის, მარტოხელა, ნაპოლეონსა და ტარხუნის ლიმონათზე შეყვარებული ადამიანის, არამედ ვნებებით, ემოციებით აღსავსე ქალის სახე იღვიძებს. ქალი, რომელსაც სურს აწ უკვე „სამარეს მიტანებული“ სხეული სექსუალურ ასპარეზზე გამოცადოს. სხეული გამბედავი, მეამბოხე ინსტანციაა, განსხვავებით გონებისგან. მთელი ტექსტის განმავლობაში ეთეროს  ფიქრებს და შეხედულებებს არა თუ ვერბალიზებული ფორმით ვეცნობით, არამედ მისი ჩუმი, შინაგანი ხმები გვესმის, რომელსაც მკითხველის გარდა, მსმენელი არ ჰყავს. ვნებით აღვსილი საკუთარ ემოციებსაც კი ვერ გამოხატავს,  იმალება, ვაი, და ვინმემ არ დაინახოს, არ მოუსმინოს, არ მიუხვდეს. მხოლოდ საკუთარ თავთან თუ იქნება გულწრფელი, რადგან სხვა დანარჩენი სამყარო მის მიმართ დაუნდობელია; განა შეიძლება, გაამხილოს გინეკოლოგთან ვიზიტის სურვილი მაშინ, როდესაც ორმოცდარვა წელს მიტანებული შინაბერაა?! განა სრულიად ამორალური ქმედება არაა ქალისთვის სახლში მამაკაცის სტუმრობა, თანაც გვიან ღამით?! ქალმა უნდა იცოდეს, რომ იგი აუცილებლად იქცევა საჯარო განხილვისა და განსჯის ობიექტად. ეთერომ ჯერ კიდევ ბავშვობის ასაკიდან იცის, თუ როგორი უმოწყალოა პატრიარქალური იდეოლოგიით შეპყრობილი საზოგადოება. ოჯახი, რომელიც თავშესაფარი უნდა ყოფილიყო დაობლებული ეთეროსთვის, არაფერი აღმოჩნდა, გარდა მოსამსახურედ გადაქცევის საშუალებისა. ჯერ კიდევ სკოლის ასაკში უვლიდა ორ მამაკაცს-მამასა და უფროს ძმას, მათთან მხოლოდ ფიზიკური თუ ფსიქოლოგიური ძალადობის მოგონებები აკავშირებს. მამის გარდაცვალების შემდეგ კი მის ცხოვრებაში მამაკაცის ადგილი აღარაა, მხოლოდ საკუთარი თავია. მის ცნობიერებაში კაცი  მსახურებასა და ძალადობასთან, დაკარგულ თავისუფლებასთან ასოცირდება. იგი თავად არის საკუთარ სივრცეში დომინანტი და სწორედ ამ დომინანტობის სხვასთან გაზიარების შედეგად დაკარგული დამოუკიდებლობის შიში აიძულებს პერსონაჟს, უარი თქვას პირად ცხოვრებაზე. ეთეროს პერსონაჟი ერთიცაა და თან მრავალიც. მისი ამბავი პირადულიცაა და საზოგადოც.  უამრავი ქალია ჩვენ გარშემო, რომლებსაც ეთეროს მსგავსად ჩუმი ამბოხი გაუმართავთ საკუთარ თავთან და დამახინჯებულ წარმოდგენებთან. იბრძვიან თავის დამკვიდრებისთვის, ემოციების ხმამაღლა გამოთქმისთვის, ცხოვრების გაგრძელებისა და  ვნებების ქმედითუნარიანობისთვის, მაშინაც კი, როდესაც პატრიარქალური საზოგადოება უსინდისოდ იმუქრება  მარტოხელა დედის სტატუსითა თუ განწირული მომავლის ხატებით და აიძულებს ქალს, ეძებოს თავშესაფარი ან იბრძოლოს გადარჩენისთვის.

20/06/2021

„კირკე“ - არც მიწისა და არც ცისა

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის 23-ე საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: მარიამ მახარაძე ათიოდე წლის წინ, როდესაც „სამეფო კარის თამაშების“ პირველ სერიას ვუყურე, დედოფალმა სერსეი ლანისტერმა ჰელიოსის ასული კირკე გამახსენა, რადგან „კირკე“ ინგლისურად წარმოითქმის, როგორც „სერსი“. გულწრფელი ვიქნები თუ გეტყვით, რომ სახელების მსგავსებამ ცოტათი იმედიც კი გამიცრუა. ჩემთვის კირკე უფრო საინტერესო და ამოუცნობი პერსონაჟია, ვიდრე მისი ჯორჯ მარტინისეული სეხნია. უცნაური ხასიათის ქალღმერთი, რომელიც ადამიანებს ღორებად აქცევს, ეჭვიანობის ნიადაგზე ქმნის ურჩხულ სცილას და თვით ყველაზე გამორჩეული გმირებიც კი უფრთხიან. თუ ოქროს საწმისის მითში კირკე, მასავით ძლიერი და იდუმალი ქალის – მედეას ჩრდილშია მოქცეული, „ოდისეაში“ უკვე კარგადაა გამოკვეთილი მისი პერსონაჟი. ლიტერატურის ისტორიაში ყველაზე მოხერხებულსა და ცბიერ ოდისევსსაც კი უჭირს მასთან გამკლავება. შეიძლება ჰომეროსის ნიჭის დამსახურებაცაა რომ აიელი გრძნეულის ისტორიებს საუკუნეების განმავლობაში არ დაუკარგავს აქტუალობა. ამბობენ ბრიტანელი მხატვარი ჯონ უოთერჰაუსი შეპყრობილი იყო კირკეს სახებით.  მხატვრის მიერ შექმნილ ყველა ნახატზე განსხვავებულ ქალს ვხედავთ, შურისმაძიებელს, მოწყენილს, მომხიბლავს, სასტიკს. კირკეს მრავალსახებს ვხვდებით  წიგნებში, ფილმებში, მხატვრობაში, თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის კედელზეც კი, თუმცა, მხოლოდ მადელინ მილერმა მოახერხა, რომ მითიური ქალღმერთი ჩემამდე მოიყვანა,  ჩემს ახლობელ ადამიანად ექცია, ჩემთვის ნაცნობი ემოციებით და განცდებით. როგორია 21-ე საუკუნის ქალი მწერლის თვალით დანახული კირკე? პირდაპირ გეტყვით, რომ ისეთი არა, როგორსაც მანამდე ვიცნობდით. ის კვლავ წარმატებით აქცევს კაცებს ღორებად, ქმნის მითოლოგიაში ერთ-ერთ ყველაზე საზარელ ურჩხულს, ძმის მკვლელობის შემდეგ სისხლს და ცოდვას ბანს მედეას, მაგრამ უკვე თანაგრძნობას იწვევს, გულშემატკივართა მთელ არმიას იძენს და, ჩვენდა გასაკვირად, გვინდა, რომ გაიმარჯვოს კიდეც. საინტერესოა როგორ ახერხებს მითიური პერსონაჟი გაჯეტების ხანის მკითხველთა გულის დაპყრობას? ალბათ იმით რომ ის თავისი დროის ფემინისტია, ფემინისტი იმ გაგებით, რომ იბრძვის თავისი უფლებებისთვის, ცდილობს იცხოვროს ისე, როგორც მას სურს და არ შეეგუოს არსებულ რეალობას. როცა სანთლის შუქზე ძილის წინ ბებია მითებს მიყვებოდა, მეგონა, რომ ღმერთებს და ქალღმერთებს იმის გაკეთება შეეძლოთ, რაც უნდოდათ. თუმცა, ასე არ ყოფილა. ბერძენი ღმერთები ძალიან ჰგვანან ადამიანებს - უყვართ, სტკივათ, ეჭვიანობენ, უხარიათ და განიცდიან, მოკვდავთა მსგავსად. ასეთია კირკეც. ერთი შეხედვით ყველაფერი აქვს რაც ბედნიერებისთვის საკმარისი უნდა იყოს. ძლევამოსილი მზის ღმერთის, ჰელიოსის ქალიშვილია და ოლიმპოზე ცხოვრობს, მაგრამ სხვა ღმერთებისა და ქალღმერთებისგან განსხვავებით არაფრითაა გამორჩეული, რაც მისი გარიყვისა და დაცინვის მიზეზი ხდება. ჩვენი დროის ქალღმერთის ამბავშიც სწორედ ეს მომწონს. არ არის თავიდანვე ძლიერი და იდეალური. არც ისეთი ლამაზია, როგორც აფროდიტე ან არტემიდა, არც განსაკუთრებული უნარები აქვს, მაგრამ თავიდანვე ვგრძნობთ რომ ის დანებებას არ აპირებს. კირკე მამის ფეხებთან წოლასა და მოსმენასაა მიჩვეული. ყველაფერს გვიან ხვდება, ეშინია მამის, ვერ ეწინააღმდეგება დედას, ბებიას, და-ძმას, გამუდმებით დაცინვის ობიექტია, მაგრამ დგება მომენტი როცა საკუთარი უნარების შესახებ გაიგებს და ირწმუნებს. ამ წამიდან მისი შესაძლებლობების ზღვარი იშლება. ნაწარმოების დასაწყისში ვხედავთ ქალს, რომელიც დასჯილია და მზადაა მდუმარედ მიიღოს სასჯელი, კრთის მზის ღმერთის წინაშე, მაგრამ უნდა, რომ იყვიროს: დიახ, ეს მე ვარ, ვისაც ჯადოქრობა შეუძლია, ვინც ღმერთების ნება შევცვალე, ვინც მოკვდავი უკვდავად და ქალღმერთი ურჩხულად ვაქციე! მაგრამ არ შეუძლია. ჯერ არა. კირკემ ბევრი რამ უნდა გამოიაროს, საკუთარ ძალებში უნდა დარწმუნდეს, რომ წლების შემდეგ შეძლოს და ღმერთებს, მათ შორის მამამისს, წინ აღუდგეს და გაბედულად უთხრას: „მე ასე მსურს!“ ძლევამოსილ ათენას კი მიუგოს: ცას მხრებით დავიჭერ, რომ ვერაფერი დამაკლო. ფურცლიდან ფურცელზე მარტოსული, დაბნეული, სუსტი ქალი ჩვენს თვალწინ, დაუღალავი შრომის და საკუთარ თავზე მუშაობის წყალობით, ერთ–ერთ ყველაზე ძლიერ პერსონაჟად იქცევა და საწადელსაც აღწევს – პოულობს თავისუფლებას. ბერძენი მწერლის, ნიკოს კაზანძაკისის საფლავის ქვაზე ვხვდებით წარწერას: „არაფრის იმედი მაქვს, არაფრის მეშინია, თავისუფალი ვარ.“ ალბათ, ძალიან ძნელია, მაგრამ შეუძლებელი არ არის თავისუფლების მიღწევა. თუ არაფრის გეშინია და არც არაფრის იმედი გაქვს, ესე იგი შენი თავის ბატონი თავადვე ხარ. ნაწარმოების ბოლოს კირკე თავისუფალია. მას არ აქვს ღმერთების იმედი, იცის, რომ თუ ოდესმე დახმარების ხელი დასჭირდა, ის მისივე მკლავის ბოლოსაა. რისი უნდა ეშინოდეს ქალს, რომელიც ზღვის ფსკერზე ჩადის ისეთი იარაღის მოსაპოვებლად, რომელიც ზევსსაც კი დაამარცხებს? კირკე თავისუფალია. თავისუფალი, მიუხედავად გადასახლებისა, რადგან თავისუფლება პირველ რიგში შინაგან თავისუფლებას გულისხმობს. კაზანძაკისის წაკითხვის შემდეგ, ცხოვრების რთულ მომენტებში სულ მახსენდება მისი გმირის, ალექსის ზორბასის საქციელი. როცა ჭექა-ქუხილი და ძლიერი ტალღები მის სახლს დანგრევას უქადდა, ფანჯარასთან მივიდა და ხმამაღლა შესძახა: „ჩემს სახლს ვერ დაანგრევ, ჩემს ცეცხლს ვერ ჩააქრობ, ჩემს სახლში ვერ შემოხვალ!“ ალბათ, ასეთ ძლიერ ადამიანებად არ იბადებიან. ზორბასად და კირკედ უნდა გადაიქცე. ამისთვის კი უამრავი თავგადასავალი უნდა გადაგხდეს. მადელინ მილერის ეს შესანიშნავი ბესტსელერი ფაქტობრივად კირკეს ოდისეაა. განსხვავება იმაშია, რომ ჩვენი გმირი სახლში არ ბრუნდება, არამედ საკუთარი თავის ძიებაშია. წიგნში გვხვდება ის ისტორიები, რომლებიც ბევრჯერ მოგვისმენია, წაგვიკითხავს, გვინახავს ნახატებზე თუ კინოში. ზოგი ისტორია შეცვლილია, თუმცა არ გინდა წამოყვირება, რომ ეს ასე არ იყო (ვიცით კი როგორ იყო?). მწერალი კარგად იცნობს ბერძნულ მითოლოგიას და გვაწვდის ვერსიებს, რატომ შეიძლებოდა ოლიმპოზე მცხოვრები ქალღმერთს კაცების ღორებად ქცევით შეექცია თავი? იმიტომ, ხომ არა, რომ სასტიკ სამყაროში თავი დაეცვა? შეიძლება ითქვას, რომ ავტორი მაგიური რეალიზმის ელემენტებსაც იყენებს. კარგად იცის, რომ ამბის ძალა არა უშუალოდ ამბავში, არამედ მის გადმოცემაში და ფსიქოლოგიაშია. ის იმდენად რეალურად აღწერს მითიურ ამბებს, რომ მარტივად ვემორჩილებით, მივყვებით და ვიჭყიტებით ოლიმპოს მთაზეც, მინოტავრის ლაბირინთშიც, ზღვის ფსკერზეც. მთავარ გმირს ყველგან მივყვებით და გვინდა რომ გაიმარჯვოს. ვფიქრობ, რომ ამ წიგნით მკითხველი სიამოვნებას მიიღებს არა მხოლოდ ძველის ძველი ამბების ახლიდან და ცოტა სხვა, ქალის თვალით დანახული პერსპექტივის წაკითხვის გამო, არამედ იმიტომაც, რომ ცხოვრების რთულ მომენტებში, როცა ვფიქრობთ რას მოიმოქმედებდნენ ჩვენი საყვარელი პერსონაჟები, გაგვახსენდება აიას გრძნეული და ვიკითხავთ: რას იზამდა ჩემ ადგილას კირკე? ცას მხრებით დაიჭერდა, ყველას წინ აღუდგებოდა. ერთ ეპიზოდში, ზღვის ურჩხული, ტრიგონი ეუბნება: „არ მოგწონს ეს სამყარო ბავშვო? მაშინ ახალი შექმენი!“ დიახაც, რომ ახალს შექმნიდა. მას არ მოსწონს ღმერთები. მიაჩნია, რომ მოკვდავებთან უფროა მისი ადგილი, ვიდრე ოლიმპოზე. უკვირს, როცა ოდისევსის სიტყვები ესმის: „ჯერ არასდროს შევხვედრივარ ღმერთს, რომელსაც ასე მოსწონს ღმერთობა“. არც მიწისაა და არც ცის. კუნძულ აიას ჯადოქარია. ასე, რომ კარგად მოკალათდით, მოემზადეთ ძალიან მარტივი ენით, ახლიდან მოყოლილ უძველესი ამბების კიდევ ერთხელ, ერთი ამოსუნთქვით წასაკითხად. თუმცა, კი ბევრჯერ შეგეკვრებათ სუნთქვა მედეას, აიეტის, კოლხეთის, პასიფაეს და სხვა ნაცნობი სახელის გაგებისას. არ აქვს მნიშვნელობა მითოლოგია გიყვართ თუ არა. ვფიქრობ, რომ წიგნი უნდა მოეწონოს მათაც, ვისაც მითოლოგია უყვარს და მწერალს აუცილებლად აპატიებენ კლასიკურ სიუჟეტიდან მეტად ორგანულ გადახვევებს, და მათაც, ვისაც მითოლოგია დიდად არ იტაცებს. ანუ, ყველას.

20/06/2021

იუვალ ნოა ჰარარი – „კაცობრიობის მოკლე ისტორია”

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის 23-ე საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი:  ია გელიტაშვილი იუვალ ნოა ჰარარი 1976 წელს ისრაელში დაიბადა. ჰომო საპიენსი – კაცობრიობის მოკლე ისტორია 2011 წელს ებრაულ ენაზე, 2014 წელს ინგლისურად, ხოლო 2020 წელს ქართულად გამოვიდა, თარგმნა ნიკა სამუშიამ, ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობამ სერია აკადემიაში გამოსცა. იქამდე, სანამ უშუალოდ კაცობრიობის მოკლე ისტორიაზე მოგიყვებოდეთ, გავიხსენებ ფროიდსა და ადამიანის სამ, კოსმოლოგიურ, ბიოლოგიურ და ფსიქოლოგიურ, დარტყმას: თავიდან ადამიანს სწამდა, რომ დედამიწა სამყაროს ცენტრში უძრავად დგას, მზე მთვარე, პლანეტები მის გარშემო მოძრაობენ. ადამიანი ვერ გრძნობდა დედამიწის მოძრაობას, მაგრამ ხედავდა როგორ ჩადიოდა და ამოდიოდა მზე, მთვარე, როგორ ჩნდებოდნენ და ქრებოდნენ ცაზე ვარსკვლავები. იგი თავს ხედავდა იმ წრის ცენტრში, რომელიც სამყაროს მიემართებოდა. ამ ილუზიის დანგრევა ნიკოლაი კოპერნიკის სახელს უკავშირდება, ესაა პირველი, კოსმოლოგიური შეურაცხყოფა ადამიანისთვის. მეორე ბიოლოგიური შეურაცხყოფა მდგომარეობს ადამიანისა და ცხოველის მსგავსებაში, რის შესახებაც დარვინის შრომები მოგვითხრობს: ადამიანი არ წარმოადგენს სხვა არაფერსა და უკეთესს თუ არა ცხოველს. ყველაზე მტკივნეული და მესამე ფსიქოლოგიური შეურაცხყოფაა – „მე“ არაა ბატონი საკუთარ სახლში. ქვეცნობიერისა და ცნობიერის მუდმივი ჭიდილი. აქვე მოვიხმობ კონრად ლორენცის ცივილიზებული კაცობრიობის რვა მომაკვდინებელ ცოდვას, რადგან ჰარარის მარტივად გადმოცემული იდეები მეტად მარტივად გასაგებია აკადემიურ კონტექსტში, განსაკუთრებით მაშინ თუ ყოველ დილას დავუსვამთ ჩვენს თავს კითხვას ვართ თუ არა ბედნიერები? ლორენცი ერთ-ერთ ცოდვად კაცობრიობის ინდოქტრინაციასა და გრძნობების გაცივებას ასახელებს, რომელშიც ადამიანის სწრაფ ზრდას მოიაზრებს დედამიწაზე და სიხარულისა და მწუხარების უნარების სწრაფ მონაცვლეობას, როდესაც ადამიანს იმდენად ეშინია მწუხარების, და არ უნდა მისი განცდა რომ ამასთან ერთად სიხარულის უნარიც უქვეითდება. ეს მის სურვილში, აღარ დარჩეს მარტო საკუთარ თავთან, გამოიხატება. მოცემულ ავტორებზე ყურადღების გამახვილებით გაჩვენებთ, რომ ჰარარის ტექსტი არ არის რაიმე ახალი, მაგრამ მოცემულია იმდენად მარტივი ენითა და მაგალითებით რომ ნებისმიერი ადამიანისთვის გასაგებია, იმის მიუხედავად აქვს თუ არა ისტორიისა და სამეცნიერო ნაშრომების ცოდნა. ეს არ არის წიგნი, რომელიც წინასწარი სიუჟეტის გადმოცემით უინტერესო ხდება, რადგან ის თავად ქმნის სიუჟეტს თქვენს თავში, იწყებთ ფიქრს, რომელიც ჭორაობაზე მეტია და კითხვების დასმას… ახლა კი, გადავიდეთ უშუალოდ ჰარარის წიგნზე, რომელშიც ადამიანის, როგორც ბიოლოგიური სახეობის სრული ისტორია ჰარარისეული ინტერპრეტაციით არის წარმოდგენილი. მას მოჰყავს მაგალითები ფაქტების გასამყარებლად და სვამს მუდმივად კითხვებს, რომელიც ეხება ადამიანის ბედნიერებას, მისი განვითარების ეტაპებს, მის გარშემო არსებულ ცხოვრებასა და თავად მას, რადგან ის არის ის, ვინც კითხვებს პასუხი უნდა გასცეს… მისი თანამედროვე და მარტივი შედარებები ტექსტს სასიამოვნო საკითხავ მოქნილობას სძენს „როგორც მთავრობა გადაანაწილებს ქვეყნის ბიუჯეტს თავდაცვიდან განათლების სისტემაში, ისევე ნაწილდებოდა ადამიანის ენერგია კუნთებიდან ნეირონებში’’. ადამიანის ცხოვრებაში ცეცხლის გაჩენის მნიშვნელობა და მისი დანთების შესაძლებლობა ნებისმიერი მაშინ არსებული ადამიანისთვის – ‘’ცეცხლის მოშინაურებით ადამიანს მიეცა წვდომა კონტროლირებად და პოტენციურად უშრეტ ენერგიის წყაროზე. არწივისგან განსხვავებით ადამიანს შეეძლო ზუსტად განესაზღვრა სად და როდის დაანთებდა ცეცხლს და ამ რესურსს უამრავ საქმეში იყენებდა. ყველაზე მნიშვნელოვანია, რომ ცეცხლის ძალა, ადამიანის სხეულის ფორმით, სტრუქტურით ან ღონით არ იზღუდებოდა. ერთ ქალს უბრალო კაჟის ქვით ან ჯოხით მთელი ტყის გადაწვა სულ ერთ საათში შეეძლო. ცეცხლის ათვისებამ სამომავლო სურათი განსაზღვრა’’. ასევე ჰარარი უშვებს, რა მოხდებოდა მაშინ, თუ არ მოხდებოდა ის, რაც მოხდა: რა მოხდებოდა მაშინ თუ ‘’ჰომო საპიენსთან ერთად ნეანდერტალელები და დენისოვებიც გადარჩენილიყვნენ, რა ტიპის კულტურები, საზოგადოებები და პოლიტიკური სისტემები ჩამოყალიბდებოდა მსოფლიოში, სადაც ადამიანთა რამდენიმე, განსხვავებული სახეობა იცხოვრებდა? რა ფორმით წარმოიქმნებოდა რელიგიები? შერაცხავდა ბიბლია ნეანდერტალელებს ადამ და ევას შთამომავლებად? მოკვდებოდა იესო დენისოვების ცოდვების გამოსასყიდად? მიუჩენდა ყურანი ადგილს სასუფეველში ყველა პატიოსან ადამიანს, განურჩევლად სახეობისა?’’ ჰარარის მიერ წარმოდგენილი ადამიანის შესაძლო გადარჩენა უკავშირდება მის მრავალრიცხოვან ჯგუფებთან თანაცხოვრებისა და თანამშრომლობის უნარს, მის გრძელვადიან გეგმებს, წარმოდგენებს, აზროვნებისა და განვითარების უნარს, ნებას, სინამდვილისა და გამოგონილი ამბების აღრევას, ჩვენს გარშემო არსებული სამყაროს დაპატრონებისა და სხვა სამყაროების დაპყრობის მცდელობას. ადამიანის, როგორც მოცემული სახის მქონეს, გაქრობასა და გადაშენებას. ტექნოლოგიურ და ნებისმიერ პროგრესს, რომელმაც გამოიწვია თუ არა ადამიანის ბედნიერების სურვილის მოკვდინება, რადგან იმდენად ვართ ორიენტირებულები არ ვიყოთ უბედურები – ამის ფონზე შეგვწევს ბედნიერად ყოფნის შესაძლებლობა? და ბოლოს, როგორ მოვედით აქამდე?… თუ ადამიანთა ისტორიის გადააზრებასა და ახალი საკვლევი კითხვების გაჩენას ჰარართან ერთად არ შეუშინდებით, მაშინ წინ მშვენიერი მოგზაურობა გელით თქვენსავე ძალიან მოკლე ისტორიაში.

19/06/2021

სამანტა შვებლინის ლიტერატურული ციებ-ცხელება

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის 23-ე საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: თემურ ზოიძე წიგნის ეფექტური დასაწყისის განსაზღვრა რთული ამოცანაა, მაგრამ თუ სამანტა შვებლინის რომანს უსაფრთხო მანძილი გადაშლი, აუხსნელად იგრძნობ, მაინც როგორია ჩამთრევი დასაწყისი: მას ვეღარ მოწყდები და მხოლოდ გვიან თუ მიხვდები, რამდენად ღრმად შეტოპე. როგორც ამბობენ ხოლმე, უსაფრთხო მანძილი თხელტანიანი რომანია, თუმცა ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ერთი ამოსუნთქვით იკითხება. არა, რთული და დამღლელი საკითხავი ნამდვილად არ არის, მაგრამ მწერლის ნაამბობის, წიგნში აღწერილი ისტორიის მისაღებად და გადასახარშად გარკვეული დრო და ენერგიაა საჭირო. ამიტომაც ვერ წაიკითხავ მას ერთი ამოსუნთქვით: სხეული ხშირად მოგთხოვს ღრმად ჩასუნთქვას, რათა მიღებულ ემოციებთან გამკლავება შეძლო. მიუხედავად იმისა, რომ სამანტა შვებლინის ენა საკმაოდ სადაა და არც გადატვირთული მხატვრულობით გამოირჩევა, თავისი წერის სტილით, თხრობის ტემპით მაინც მაშინვე აჯადოებს მკითხველს. მართალია, ღრმა წყალივით შეიძლება შეტოპო მის ნაამბობში, მაგრამ ნაპირზე გამობრუნებაც მოგიწევს ხოლმე: წარამარა შეიძლება დაუბრუნდე უკვე წაკითხულ გვერდებს, რათა მთელი სიუჟეტის, რომელიც უცნაურ პაზლს ჰგავს, აწყობა შეძლო. თუმცა აქედანვე გეტყვით, რომ წიგნის დასრულების შემდეგაც შეიძლება ვერ იპოვოთ თავსატეხის დაკარგული ნაწილები. ერთი შეხედვით, მთელი რომანის სტრუქტურა ორ პერსონაჟს — ამანდასა და დავიდს შორის გამართული დიალოგია: დავიდი ამანდას მის ცხოვრებაში მოულოდნელად განვითარებული ტრაგიკული მოვლენების გახსენებაში ეხმარება და დროსა და სივრცეში ახლართულ მთხრობელს ამოსავალი წერტილის პოვნაში ეშველება. ამ პროცესში დავიდი მშრალ, ლაკონიურ მითითებებს გასცემს: "ახლა რას ხედავ?", "ამას მნიშვნელობა არ აქვს", "გააგრძელე", რითაც მოგონებების ლაბირინთში დაკარგულ ამანდას მიმართულებას აძლევს, ამავდროულად კი, თითქოს, მკითხველისგანაც ყურადღების მეტად დაძაბვას ითხოვს, რათა არაფერი გამორჩეს. თუმცა კითხვის პროცესში ნელ-ნელა ეჭვი გიპყრობს, რომ მათი საუბარი უფრო მონოლოგია: წიგნის სტრუქტურაც რომ არა (ამ ორ პერსონაჟს შორის გამართული საუბარი ერთმანეთისგან მკვეთრად გამიჯნული არ არის), ისე ჩანს, გეგონება ამანდას არა გვერდით მჯდომი დავიდი, არამედ გონების ხმა ელაპარაკებაო. "დრო აღარ არის" — ყველაზე ხშირად ამას იმეორებს დავიდი და ამანდასთან ერთად შენც სუნთქვა გიჩქარდება, რადგან გრძნობ, რომ წიგნი ისე შემოგეცლება ხელში, უამრავ კითხვაზე პასუხის გაცემას ვერ მოასწრებ. თუმცა ამას ახლა არანაირი მნიშვნელობა არ აქვს. არგენტინელი მწერლის სამანტა შვებლინის 2014 წელს გამოცემული ეს რომანი ესპანურიდან ქართულად თამარ ლეჟავამ თარგმნა და წიგნს ორიგინალი სახელწოდება შეუნარჩუნა, თუმცა ინგლისურ თარგმანში მას ცხელებიანი სიზმარი დაარქვეს. ეს ვერსია უკეთ გამოხატავს ამ წიგნის ატმოსფეროს: ალბათ, ერთხელ მაინც ყველა ყოფილა ისეთ სიზმარში, საიდანაც თავის დაღწევას სასოწარკვეთილი ცდილობ და არაფერი გამოგდის. სწორედ ასეთ კოშმარში იმყოფება რომანის ნარატორიც, ამანდა, რომელსაც ფიზიკურთან ერთად სულიერი ტკივილები ტანჯავს. სანაცვლოდ ორიგინალი სახელწოდება უსაფრთხო მანძილი უკეთ ეხმიანება წიგნის ერთ-ერთ მთავარ თემას: მშობლის საერთო შფოთვას, რომ საფრთხისგან შვილის დაცვა ერთხელაც შეიძლება ვეღარ შეძლოს, ამას კი დედა-შვილს შორის არსებული მუდმივი კავშირი, რომელიც ჭიპლარით გადაბმული ემბრიონიდან იწყება, მყისიერად გრძნობს. ამის გამო ეს რომანი განსაკუთრებით ახლობელი იქნება ყველა მშობლისთვის. თუმცა ამავდროულად უსაფრთხო მანძილის განცდა უფრო მასშტაბურადაც შეგვიძლია გავიგოთ: სამანტა შვებლინმა აღნიშნა, რომ წიგნის იდეა ნამდვილმა ამბებმა, პესტიციდებით წყლის მოწამვლის ფაქტებმა შთააგონა, რის გამოც არგენტინაში უამრავი ადამიანის, მათ შორის ბავშვების, ჯანმრთელობა მძიმედ დაზიანდა. ეს კი კიდევ ერთხელ გვაჩვენებს, თუ როგორ დავკარგეთ უსაფრთხო მანძილი ჩვენს მშობლიურ პლანეტასთან: ვწამლავთ ბუნებას და უნებურად ისიც ვეღარ გვიცავს ჩვენ, როგორც ამ რომანის ორმა პერსონაჟმა დედამ ვერ შეძლო ბოლომდე დაეცვა შვილები. ლათინოამერიკელი მწერლისგან, ალბათ, ბევრი ტრადიციული მაგიური რეალიზმის ელემენტების გამოყენებას ელის, თუმცა სამანტა შვებლინს უფრო მეტად მისტიკა შეამოაქვს თავის ტექსტში, სადაც ყოველდღიური პრობლემები ზებუნებრივ ძალებს ხვდება, რადგან სხვაგვარად, მხოლოდ ადამიანური ძალებით მათთან გამკლავება უკვე შეუძლებელი ხდება. საბოლოოდ კი, ყოველგვარი შემზარავი ურჩხულების, სახიფათო მოჩვენებებისა და ცივსისხლიანი მკვლელების გარეშე, წიგნის ფურცლები ცივი ოფლით იჟღინთება და ჟრუანტელდავლილი კანივით იბურძგლება, რადგან ამ სულ ერთი ციდა რომანში აუხსნელის მიმართ უსახელო შიში ბუდობს.

18/06/2021

სიკვდილის კულტურა

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის 23-ე საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: ანი დიდიშვილი „არავის გამოვუწერ სასიკვდილო წამალს ან მივცემ მას სასიკვდილო რჩევას, რათა მდგომარეობა შევუმსუბუქო“, – ჰიპოკრატე ევთანაზიას ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 3-4 ასეული წლით ადრე, საკუთარ ფიცში ახსენებს. მას შემდეგ ბევრმა წყალმა ჩაიარა, თან იმდენმა და იმხელებმა, რომ მთვარეზეც კი მოვახერხეთ ფეხის დადგმა, მაგრამ ევთანაზიაზე კონსენსუსი, როგორც ჩანს, ბევრად უფრო დაუძლეველი ამბავია კაცობრიობისთვის, რადგან ამ დროს ერთმანეთს ეჯახება ერთი მხრივ სიცოცხლის და მეორე მხრივ – პირადი ცხოვრების განკარგვის უფლება. საქართველოს კონსტიტუცია სიცოცხლის უფლებას მე-15 მუხლით იცავს: „სიცოცხლე ადამიანის ხელშეუვალი უფლებაა და მას იცავს კანონი“. სიცოცხლე რომ აბსოლუტური უფლებაა, ამაზე ყველა თანხმდება, თუმცა მოიცავს თუ არა სიცოცხლის უფლება სიკვდილის უფლებას, საკითხავი აი, ეს არის! 1984 წლის ალკმაარის საქმე: 95 წლის მოხუცი პაციენტი ხშირად კარგავდა გონებას, რადგან არ შეეძლო საკვებისა და სითხის მიღება. მან ექიმს მოსთხოვა ევთანაზიის გაკეთება, რის საპასუხოდაც ექიმმა გამართა კონსილიუმი, სადაც დადგინდა, რომ პაციენტს გამოჯანმრთელების შესაძლებლობა არ ჰქონდა. მან შეასრულა მოხუცის თხოვნა, თუმცა ევთანაზიის გამოყენების შემდეგ ის გაასამართლეს. აპელაციის შედეგად უზენაესმა სასამართლომ დაადგინა, რომ ექიმი დადგა კონფლიქტის წინაშე: მას უნდა შეენარჩუნებინა ადამიანის სიცოცხლე ან გაეთავისუფლებინა ის ფიზიკური ტანჯვისგან. საბოლოოდ, სასამართლომ მიიჩნია, რომ ექიმმა სწორი გადაწყვეტილება მიიღო. დანიელ ვისერის „მთის დედოფალი“ ევთანაზიის თემას ეხმიანება და თხრობის უნიკალური მანერით გადმოსცემს რობერტ ტურინის ცხოვრების ქრონიკებს მზრუნველობის სახლში – 45 წლის რობერტ ტურინი თავისი ნებით ცხოვრობს დაწესებულებაში. გარესამყაროსგან სრული იზოლირებისა და ავადმყოფობის მიუხედავად, საკუთარ იდენტობას არ ღალატობს – ისევ ძველებურად უყვარს სასმელი, ენამახვილობა და ფლირტი. ტურინს გაანალიზებული აქვს თავისი როგორც ამჟამინდელი, ისე მომავალი მდგომარეობა და ფიქრობს, რომ გადარჩენის ერთადერთი გზა ევთანაზიაა. სიცოცხლის დასრულების უამრავი ხერხი არსებობს, თუმცა, რატომ არ შეიძლება ერთ-ერთი მათგანი კანონიერი, უმტკივნეულო და ამავდროულად წყნარიც იყოს?! „მთის დედოფალში“ თხრობა პირველ პირში მიმდინარეობს, ტურინი თავად გვიყვება საკუთარ ამბებს და მისი თვალებით აღქმული გარემო წიგნის დასაწყისშივე რადიკალური და მკაფიოა: „საკმარისია, ბატონმა ტურინმა საკუთარ სხეულს დახედოს, რომ მისთვის მაშინვე ცხადი ხდება, როგორი დაუნდობელია ბუნება. ვის უნდა დააბრალოს, თუ არა ბუნებას, რომ 45 წლის მამაკაცს, სხეული რომ 65-ისას მიუგავს, 85 წლის მოხუცივითაც კი არ შეუძლია სიარული“. ტურინის დამოკიდებულება ცხოვრებისადმი არაა უაზროდ ტრაგიკული, პირიქით, ზედმეტად რეალისტურიც კია – მან იცის, რომ მისი ცხოვრება უაზრო და უინტერესოა, ტკივილები უძლიერდება, რცხვენია მედდების, რომელთაც უსიამოვნო საქმის შესრულება უწევთ და აბეზრებს ზოგიერთი მათგანის დამრიგებლური ხასიათი. რა გასაკვირია რომ მას ობიექტურად სურს სიკვდილი და მუდამ ცდილობს შვეიცარიაში მოხვედრას, იქ, სადაც ევთანაზია ნებადართულია. საზოგადოებრივი ემპათია და სხვისი ჯ ა ნ ს ა ღ ი სურვილების პატივისცემა ნაწარმოების მთავარი ღერძია და მარტივად რომ ვთქვათ, წიგნი სწორედ იმაზეა თუ როგორ ცდილობს ერთი ადამიანი ნებაყოფლობით თქვას უარი იმ სამყაროზე, რომელსაც აღარაფერი აქვს რობერტ ტურინისთვის დარჩენილი. ავტორის მთავარი მოწოდება და პროტაგონისტის ერთადერთი თხოვნა, რომ ვიღაცამ თანაუგრძნოს, მისცეს ტანჯვის დასრულების შესაძლებლობა, სიკვდილისადმი უბრალო ან მომენტალური ობსესია არაა. საზოგადოების პასუხი ტურინის უდიდეს თხოვნაზე, რომელსაც იმაზე მეტჯერ იმეორებს ვიდრე ჰოლდენ კოლფილდი კითხვას „სად მიფრინავენ იხვები, როცა ცენტრალურ პარკში ტბა იყინება?“, ორივე შემთხვევაში ანალოგიურია: ტურინი და ჰოლდენი გიჟები ხომ არ არიან?! მზრუნველობის სახლში ცხოვრების ერთფეროვანი და მონოტონური რიტმი ცვლის ახლობელ ადამიანებთან კომუნიკაციის ძველებურ ფორმებსაც. კვირაში ერთხელ ტურინს სტუმრობს ულამაზესი ცოლი და ცდილობს ამ შეხვედრისთვის სასაუბრო თემები წინასწარ შეარჩიოს ხოლმე, რათა მის ოთახში უხერხულმა სიჩუმემ არ დაისადგუროს. როცა სათადარიგოდ შეგროვებული სასაუბრო თემები იწურება „ხანმოკუ“ (იაპონური სიჩუმის კულტურა) ცოლ-ქმრის პანაცეად იქცევა: „საკმარისია, ბატონმა ტურინმა მოისურვოს, რომელიმე მათგანს აუხსნას, რომ სჭირდება ადამიანი, რომელიც შვეიცარიაში წაიყვანს, რათა ტურინმა, ბოლოს და ბოლოს, შეძლოს და წერტილი დაუსვას საკუთარ ცხოვრებას, მაშინვე მუნჯდებიან. …განუმარტავენ, რომ სულიერად ჯანსაღად არის, რომ ძალიან ადრეა და მისთვის სიკვდილის დრო ჯერ არ დამდგარა. …ტურინმა ხომ Youtube-ის ვიდეოებშიც ნახა, რომ ადამიანები, რომლებიც შვეიცარიაში უმტკივნეულო მოკვდინების მიზნით მიდიან, სრულიად ნორმალური ადამიანებივით გამოიყურებიან“. და ბოლოს, ტურინის, როგორც მარტოხელა ადამიანის ცხოვრებაში არსებობს წარმოსახვითი მეგობარი, კატა სახელად დუკაკისი, რომელიც მის ყოველდღიურობას უფრო მრავალფეროვანს ხდის. ყველას, ვინც ამ კატის არსებობას იგებს, ეჭვი შეაქვს ტურინის საღ გონებაში და დუკაკისი მათ თვალში გაფანტული სკლეროზის ანდერძია. წარმოსახვითი მეგობრის, როგორც თანამზრახველის (Partner in crime – თითქოს ქართული არ გვყოფნის) არსებობა საერთოდ არაა გაფანტული სკლეროზის ერთ-ერთი ნიშანი. პროტაგონისტს სჭირდება მეგობარი, სახე, რომელიც ახლობელია, მას კარგად იცნობს, დაცლილია პერსონალურობისგან და ტურინს აძლევს იმპროვიზაციის, საკუთარი გემოვნებით სხვისი ჩამოყალიბების საშუალებას.

17/06/2021

„ტყის ჩეხა“ – უბედურების მაცნეების ექსტაზი

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის XXII საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: ია კელერმანი ყურებიან სარწეველა სკამში ჩავჯექი და წიგნის კითხვა დავიწყე, ასე მარტივია სხვის ტყავში შეძვრე და მისი უკეთ გაიგო. ყოველი ახალი ამბის წინ, საზურგე შეამოწმო და მიხვდე – მზად ხარ თუ არა, ახალი თავგადასავლისათვის. კითხვის პროცესში ბევრ ისეთ ამბავს ნახავთ, რომელიც დღევანდელობასთან ძალიან ახლოსაა, არ მიყვარს ეს სიტყვათა შეთანხმება, თუმცა კითხვის დროს, არ არსებობს, იგივე არ დაინახოთ. სიკვდილის ქრონიკებიდან დაწყებული, ადამიანისა და საზოგადოების გაუცხოებით გაგრძელებული, წარსულში დაბრუნებითა და გაანალიზებით, როგორ იქეცით ბედნიერ და იმედით სავსე ადამიანიდან, უიმედო და უბედურ ადამიანად, არა მხოლოდ თქვენ, არამედ ის ადამიანები, ვისთან ერთადაც ცხოვრების იმედსა და ბედნიერ მომენტებს 30 წლის წინ იზიარებდით, რა შეიცვალა?… წიგნი მუდმივი კითხვის დასმის მცდელობაა, სხვებსა და საკუთარ თავზე დაკვირვებით. ჰო, რა შეიცვალა? რა მოხდა? რატომ აღარ დარბიხართ ღვინით ხელში იმ ადამიანთან, რომელიც ერთ დროს თქვენი საუკეთესო მეგობარი იყო, დავიჯერო ეს მის გარდაცვალებას უკავშირდება? და ირბენდით მაშინ, თუ ის ისევ ცოცხალი იქნებოდა? არა? მაშინ რა მოხდა? ჰო, თქვენგან ვითხოვ პასუხს, ცოტახანს გაჩუმდით, სხვებს არა მხოლოდ საკუთარ თავს მოუსმინეთ, რა მოხდა? რატომ გიხარიათ სხვისი სიკვდილი, გგონიათ თქვენ მუდამ ცოცხალი იქნებით?…. ამ კითხვას პროტაგონისტსა და მისი თვალით დანახულ საზოგადოებას კი არ უნდა ვუსმევდე, არამედ ვჩერდებოდე, აღარ ვაგრძელებდე წერას და საკუთარ თავს ვეკითხებოდე. ავსტრიელი ავტორის, პროზაიკოსისა და დრამატურგის თომას ბერნჰარდის „ტყის ჩეხა“ მეორე ნაწარმოებია, რომელიც ქართულ ენაზე ითარგმნა და სულაკაურის გამომცემლობამ გამოსცა. ავტორი ძალიან კარგად იცნობს იმ სფეროს, რაზეც წერს. ქართულად თარგმნილი ორივე წიგნი თეატრს, მის გარშემო არსებულ სიტუაციას, საზოგადოების სურვილებს, მოლოდინებს, რეალობას, ადამიანებს, მათ ცხოვრებას, საკუთარი თავის ამ საზოგადოების ნაწილად ვეღარ მიჩნევას ეხება, თუმცა თან ისე, რომ მას ვერ გაექცევი. ბოლო დროს, საზოგადოებას, რასაც მედია კიდევ უფრო ამძაფრებს, თან გასდევს სიკვდილის ქრონიკა და ყველა მედია საშუალება ნეკროლოგადაა ქცეული. წიგნი პროტაგონისტის თხრობით და ძველ, არასასიამოვნო, მეგობრებთან შეხვედრით იწყება. შეხვედრა მოსალოდნელი და ამავე დროს, შემთხვევითია და პერსონაჟს მეგობრის გარდაცვალების შესახებ, აწვდის ინფორმაციას, რომელიც ისედაც იცის. აქ ერთი ძალიან საინტერესო მომენტია, პერსონაჟი ხაზს უსვამს როგორი ბედნიერები არიან აუერსბერგერები არასასიამოვნო ამბის გადმოცემით, მწუხარებაზე დაკვირვებით, რომელსაც მათი ნათქვამი შენს სახეზე აჩენს. წიგნს წინ უძღვის ვოლტერის ფრაზა – „რადგან ვერ შევძელი ადამიანების გონზე მოყვანა, ვარჩიე, მათგან შორს ვყოფილიყავი ბედნიერი“, რომელსაც სხვადასხვა ფორმულირებით ტექსტში ხშირად აჟღერებს პროტაგონისტი. ძველ მეგობრებთან ვახშამზე მიწვეული პერსონაჟი ყურებიანი სავარძლიდან აკვირდება შეკრებილ საზოგადოებას და მთლიანი წიგნი ერთგვარი „თავის მართლებაა“, წარმოდგენაა იმ საზოგადოების მანკიერების, რომელშიც 30 წლის განმავლობაში ტრიალებდა და უკვე 20 წელია ჯერ გაუუცხოვდა და შემდგომ გაექცა კიდეც. ბერნჰარდის ტყის ჩეხვა, რომელსაც ავტორმა აღზნებაც უწოდა, გაუცხოებულ ადამიანს საშუალებას აძლევს დააკვირდეს იმას, რასაც ერთ დროს, უკანმოუხედავად გამოექცა. აძლევს ანალიზის შესაძლებლობას. „ეს ქალაქი ხომ ჩემი ქალაქია და მუდამ ჩემი ქალაქი იქნება და რომ ეს ადამიანები ჩემიანები არიან და მუდამ ჩემიანები იქნებიან-მეთქი და მივრბოდი და მივრბოდი და ვფიქრობდი, რომ მე, როგროც ყველაფერ საშინელს, გენცგასეზე ამ საშინელ, ეგრეთ წოდებულ შემოქმედებით ვახშამსაც გადავურჩი’’. ორმხრივი უარყოფითი დამოკიდებულება, რის დასანახავადაც საუბარი არ არის საჭირო, ისედაც ჩანს, მოშორებით, დამკვირვებლის პოზიციაში მჯდომი ერთი ადამიანიდან ნელა გადაიტან მზერას მეორე ადამიანზე და ყველაფერი ცხადია „როგორც ათწლეულების მანძილზე მარიდებდნენ თვალს, როგორც ათწლეულების განმავლობაში მე ვარიდებდი“ – „ყველა გრძნობს რომ მძულს, რომ მეზიზღებიან, ესმით კიდეც“ – პროტაგონისტის დამოკიდებულება პერსონაჟების მიმართ, ცალმხრივი არ არის, თუ იგი ფიქრობს რომ ვახშამს დაუფიქრებლად დათანხმდა, მისი აზრით, მასპინძლებმაც დაუფიქრებლად დაპატიჟეს. წიგში ხშირია მის მიერ, მუდმივი აღნიშვნა იმის, რომ ისევ სკამზე ზის, ისევ აკვირდება, ისევ იხსენებს და უცებ ამის ფონზე, საკუთარ თავს დაუსვამს კითხვას, რომ ამ ადამიანებთან ერთად, ბედნიერიცა და მომავლის იმედით სავსეც იყო, ჰოდა რა უქნა საკუთარ თავს? ან რა უქნეს ადამიანებმა საკუთარ თავს, რად იქცნენ, როგორ გადაააქციეს ცხოვრება შემოქმედებით ვახშმად, რომელიც ყოველთვის სხვისთვისაა მიძღვნილი და თან იმისთვის, ვინ ყოველთვის იგვიანებს, ვინც არასდროს არ მოდის. წიგნი დღევანდელობას შემოქმედებითი უიმედობითაც მოგაგონებთ, წარმოდგენილი ყველა პრობლემა, რეალობასთან დაჯახებას და ბავშვობის ასაკიდან გამოსვლას ძალიან ჰგავს, მაშინ, როცა შედეგებს სთხოვ შენს თავს და მიზეზები უცნობია, ამიტომაც უკან დაბრუნება, ყურებიან სავარძელში მოკალათება, შორიდან დაკვირვება და მდუმარედ ყველა ამბის თავიდან გავლა გიწევს. კმაყოფილების მომგვრელი უმაღლესი მწვერვალი, რომელმაც თავისი ნიჭი ვენაში ჩამოსვლის პირველ კვირაშივე გაფლანგა. ჩარჩენილობა – „ჯოანას დაკრძალვის ფაქტზე მეტად ის მთრგუნავდა, რომ მის კუბოს უკან სულ შემოქმედებითი გვამები მისდევდნენ, სულ ხელმოცარულები, რომლებიც გადაუღებელმა თავსხმა წვიმამ სასაცილოობამდე გაასაცოდავა“. „ნამდვილი ცხოვრებით არ გიცხოვრია, მხოლოდ ნათამაშევი ცხოვრება გაქვს. არა ნამდვილი, ყველაფერი, რაც შენ გეხება და ყველაფერი, რაც შენ ხარ, მხოლოდ ნათამაშევი“ – სასაფლაო აღვიქვი ყველაზე უფრო ბუნებრივ რამედ დედამიწაზე. და ბოლოს, ისე ახლოს ვართ ადამიანებთან გვგონია ეს კავშირი მთელი სიცოცხლის განმავლობაში გაგვყვება, არადა ძაალიან მალე მთავრდება ყველაფერი და ადამაინები იმაზე მეტად ხდებიან უცხოები ჩვენთის, ვიდრე მაშინ არიან, როცა გვგგონია რომ ყველაზე კარგად ვიცნობთ მათ. „ტყის ჩეხა“ – დაგაფიქრებთ ცხოვრებასა და საკუთარ თავზე, რომლისთვისაც, დარწმუნებული ვარ, არაერთხელ გიკითხავთ რა უყავით საკუთარ თავს, და თუ კითხვა სხვისი მისამართით გაგიჩნდათ, სხვას დააბრალეთ, დაუბრუნდით საწყის მდგომარეობას და თქვენს თავს კითხეთ, წამოდექით ყურებიანი სავარძლიდან და ამბავი გააგრძელეთ, რადგან ყველასა და ყველაფერს გაექცევით საკუთარი თავის გარდა.

23/09/2020

მართა ურუშაძის „მეხამრიდი“ - წიგნი მათთვის, ვისაც (არ) უყვარს ფენტეზი

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის XXII საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: ნანა აბულაძე ფენტეზი გიყვართ? ჰოო? მაშინ „მეხამრიდი“ თქვენთვისაა! არაა? მაშინ ეს რეცენზია ორმაგად ყურადღებით უნდა ჩაიკითხოთ. დავიწყოთ სულ თავიდან, ე.ი. ჟანრის თავისებურებიდან. ფენტეზის თავგადაკლული მკითხველი არც მე მეთქმის, მაგრამ ერთი კი შემინიშნავს: ზოგადად, ეგეთი წიგნები ორნაირად იწერება: ავტორი ან თავიდანვე საოცრებათა სამყაროში ამოგაყოფინებთ თავს (ასეა, მაგალითად, „ბეჭდების მბრძანებელში“) ან ჯერ ჩვენი რეალობის მსგავს სამყაროს გიხატავთ და მერე პერსონაჟებთან ერთად გადადიხართ სხვაგან, კარის, კედლის ან კარადის მიღმა (როგორც „ჰარი პოტერში“ ან „ნარნიას ქრონიკებშია“). ჰოდა, ახლა თქვენ წინაშეა წიგნი, რომელიც არცერთ ამ სქემას არ მიჰყვება: აქ ზღვარი ჩვენი რეალობის მსგავს სამყაროსა და მიღმიერ სამყაროს შორის მოშლილია - ისინი ერთ სივრცეში თანაარსებობენ. თავიდან გგონია, რომ ეს სივრცე პერსონაჟის ცნობიერებაა, რადგან მთხრობელი პროტაგონისტია და ამბავსაც მისი თვალით ვხედავთ. ამიტომ ფიქრობ, პროტაგონისტს რაიმე სახის ფსიქიკური აშლილობა აქვს (ალბათ, უფრო - შიზოფრენია), ეს ყოველივე, რასაც რეალობად აღიქვამს, ჰალუცინაციებია და ყოჩაღ ავტორს, რომ ასე გარისკა და ამბავს მას აყოლებსო. მერე მოულოდნელად ირკვევა, რომ რაის ჰალუცინაციები - ეს ყველაფერი მართლა ხდება, მისი ძმა მართლა შამანი იყო და მისი და მისი ძმისნაირები კიდევ არიან, კაცობრიობას ჯერარნახული საფრთხე ემუქრება, ძმა კი სად არის, არავინ იცის. და ეს ყველაფერი ერთ, თითქოს არაფრით გამორჩეულ, ოცი წლის გოგოს, დეას, ატყდება თავზე! რა უნდა ქნა ასეთ სიტუაციაში? ალბათ, დაკარგული ძმა უნდა მოძებნო; ამ გზაზე კი ვის და რას აღარ გადაეყრები: ჟღალთმიან აკას - შენი ძმის საუკეთესო მეგობარს, კაც-კუდიანს, რომელსაც დედაშენი უყვარს, საზარელ ჰური-ტურის, მიღმიერი სამყაროდან მეტად უჩვეულო გზით რომ გადმომხტარა და მთელ სოფელს აწიოკებს, თვალოვს, რომელსაც მგლად ქცევა შეუძლია, მამაც ტაოს, ცოტა არ იყოს, მელანქოლიურ დიმას, ფოცხთავას, იისფერ ძაღლს... ყველა პერსონაჟს აქ ვერ ჩამოვთვლით და არცაა საჭირო, მაგრამ ისინი ისე ცოცხლები არიან, თავს უმალ გამახსოვრებენ. „ჩვენი პროტაგონისტი დეა“ კი ძმას ეძებს და ამ ძებნაში საკუთარი თავს პოულობს. წიგნს ისეთი მოულოდნელი, ნათელი და კეთილი ფინალი აქვს, სიცოცხლის სიყვარულით აგავსებს - იქ სიკვდილი ქრება, არა, კი არ მარცხდება (როგორც ჰაგიოგრაფიულ ტექსტებში) ან კვდება (როგორც გოდერძი ჩოხელთან), არამედ ქრება. და თუ გაინტერესებთ, როგორ, ეს წიგნი უთუოდ უნდა წაიკითხოთ. ეს ამბავზე ვთქვით ორიოდე სიტყვა, ახლა ისიც მიმოვიხილოთ, როგორაა ეს ამბავი დაწერილი: ტექსტში, რასაკვირველია, არის გადაძახილები სხვა ტექსტებთან (იქნება ეს დაკარგულის ძიებისა და ქვესკნელში ჩასვლის მოტივები, თუ სიზმარში ნანახი ძაღლი, რომელიც ყეფს, ფრანც კაფკაფკაფკაფკაფო), მაგრამ ეს ყველაფერი ისეა შეფერილი ირონიით, რა სამკითხველო გამოცდილებაც არ უნდა გქონდეთ, მაინც ლაღად წაიკითხავთ. მეტიც, თავად ამ გადაძახილ-გადმოძახილების არსებობაც კი ირონიზებული აქვს ავტორს: „თმაგაშლილი აკაც გამოლივლივდა თავის გრძელ თეთრ ღამის პერანგში. გაოცებულმა ავხედ-დავხედე, მისტერ როჩესტერის ყოფილი ცოლი მომაგონა. „ჯეინ ეარი“ წაკითხული გაქვთ? არა? მაშინ დაიკიდეთ.“ ირონია კიდევ ერთ საქმეს შველის - ტექსტში არის ადგილები, მის იდეას რომ გვიცხადებს. ამას თავად დეა გადმოგვცემს, ცოტა არ იყოს, მგზნებარე სიტყვებით: „როგორც ტიტანები, ისე უნდა შევუდგეთ ცის თაღს და ჩამოქცევისგან ვიხსნათ. ამისთვის კი საკუთარი პატარა ცხოვრებებიდან უნდა გავიდეთ. წელში უნდა გავიმართოთ და ზემოდან გადავხედოთ ყველაფერს [...] ჩვენ ზემოთ ვარსკვლავებით მოჭედილი ცაა [...] რომელსაც თითქმის ვეღარ ვხედავთ, გამონაბოლქვის, განათებების და იდიოტური, უშნო კორპუსების გამო. დახარბებულები ვართ უფრო და უფრო მეტ მატერიალურ კომფორტს და გვავიწყდება, რომ ეს ვერასდროს დაგვაკმაყოფილებს. ადამიანი აუცილებლად უნდა ხედავდეს ვარსკვლავებს ღამით. ასე ვართ შექმნილები. მხოლოდ ეს გაგვახსენებს, ვინ ვართ სინამდვილეში, სიტყვები საჭირო არაა, არც ფიქრი. უბრალოდ, ზურგზე უნდა გაწვე და ცას უყურო. ღრმად დამარხული სული გაიღვიძებს, უძველესი რამ, რაც ყოველთვის არსებობდა.“ ეს გამოსვლა ყალბ და უგემურ ჭკუის სწავლებაში გადაიზრდებოდა, რომ არა ირონია, რომლითაც დეა თავის ნათქვამს აფასებს: „რა ვიბოდიალე? მგონი, ჩემი ნათქვამიდან ერთი სიტყვისაც არ მჯეროდა.“ ირონიის გარდა, ტექსტს ცოცხალი ენაც ახალისებს, თითქოს უმნიშვნელო დეტალების აღწერა კი საოცარ კინემატოგრაფიულობას სძენს. შეგხვდებათ ისეთი წინადადებებიც, რომლებიც უფრო ფრაზებია და რომლებშიც თვითონ სიტყვები მოქმედებენ: „ისეთი მადლიერი ვიყავი, მადლობა ვერ გადავუხადე.“ მე ვფიქრობ, ეს არის წიგნი იმაზე, რაც სინამდვილეში სჭირს თანამედროვე ადამიანს და რაზეც ჩვენ ყველა ამ ეპიდემიის ფონზე კიდევ ერთხელ დავფიქრდით. ამიტომ სწორედ ახლაა ამ წიგნის წაკითხვა საჭირო. ბოლოს კი აი, რას ვიტყვი: ეს წელია, აღარაფერს ვგეგმავ. ადრე ვგეგმავდი, ყველაფერს და სულ. ჰოდა, ამას წინათ დავფიქრდი, ჩემი არხეინობა შეცდომა ხომ არაა-მეთქი. ეგეთი ფიქრები გულს ამძიმებს და მეც სასოწარკვეთას არაფერი მაკლდა, „მეხამრიდიდან“ რომ წამომიტივტივდა ეს პასაჟი (მომყავს ისე, როგორც მაშინ გამახსენდა): „-რა გინდათ, ვაღიარებ, რომ აზრზე არ ვარ! არ არის საკმარისი, რომ ვინმე დამეხმაროს? -საკმარისია, დეა, ყველაფერი საკმარისია. ყოველთვის ყველაფერი საკმარისი იყო. რა გჭირთ ამ ადამიანებს? რა პრობლემები გაწუხებთ, ადექით და, უბრალოდ, იცხოვრეთ. ძნელია?“ დავმშვიდდი. ჰო, კარგ წიგნებს შეუძლიათ, გვანუგეშონ, მით უმეტეს, თუ ამბავი „მეხამრიდივით“ ჩამთრევი აქვთ და პერსონაჟებიც - დასამახსოვრებელი.

23/09/2020

“შავი პრინცი” და ქალის თვალით დანახული ალტერნატიული რეალობა

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის XXII საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: მანო ერემაშვილი აირის მერდოკის რომანი „შავი პრინცი“ პოსტმოდერნისტული ლიტერატურის ერთ-ერთ გამორჩეულ წარმომადგენლად შეგვიძლია მივიჩნიოთ მასში ასახული თანამედროვე ეპოქის პრობლემების კონსტრუქციულ რეალობაში ასახვის გამო. მწერალი გრძნობს საკუთარ უპირატესობას-სიტყვის ხელოვნებას, მკითხველის გონებაში აშენებს და შემდეგ თავადვე ანგრევს არაერთ წარმოსახვით სამყაროს და ჩვენ, როგორღაც იმედგაცრუებულნი, ვიწყებთ წიგნის ხელახლა გადაკითხვას იმ იმედით, რომ პირადულ, ავთენტურ შთაბეჭდილებას შევიქმნით პერსონაჟებსა და მათ მიერ გადმოცემულ ალტერნატიულ ისტორიებზე. თუმცა, ძნელია ინდივიდუალურობის შენარჩუნება მაშინ, როდესაც პირველივე გვერდებზე, გამომცემლის წინათქმაში ვკითხულობთ: „ყოველი ხელოვანი უიღბლო შეყვარებულია, ხოლო უიღბლო შეყვარებულებს ყოველთვის სურთ თავიანთი ისტორიების მოყოლა“ და დიახ! ათასობით სასიყვარულო ისტორია წარმოგვიდგება თვალწინ და ჩვენდაუნებურად ფიქრობთ: „საწყალი ბრედლი, როგორ არ გაუმართლა?!“ შესაძლოა ასეც იყოს! ბრედლი პირსონი იწყებს წინათქმას და უფრო და უფრო ვრწმუნდებით, რომ ის ცხოვრებისგან დაჩაგრული, ტრაგიკული წარსულისა და კრიზისული აწმყოს მქონე მწერალია, რომელმაც ნახევარი ცხოვრება ტანჯვაში განვლო და ასე იქნება მანამ, სანამ ავტორი ისევ არ მოინდომებს წიგნის მიწურულს თავისივე სიტყვებით აგებული ძლიერი, ურყევი კონსტრუქციის მქონე სამყაროს ნაწილებად დაშლას მხოლოდ რამდენიმე სიტყვით :“ ბრედლის ყველაფრის თავისებურად განმარტებისა და შემდეგ ვითომდა მწყობრი, ლოგიკური სურათის სურათის შექმნის უნარი აქვს. შეიძლება, ეს ყველას გვახასიათებს, მაგრამ წიგნებს არ ვწერთ. მან ჩვენი ერთობლივი ცხოვრების არც ისე სწორი სურათი დახატა“- და ჩვენ-წამკითხველნი, ვრჩებით მოტყუებულნი, სიტყვების მახეში გაბმულნი, რომლებსაც ვერ გადაგვიწყვეტია, წაკითხული ურთიერთგამომრიცხავი ისტორიებიდან რომელს ვიჯერებთ და რომელ პერსონაჟს თანავუგრძობთ. თუმცა, წიგნის ღირსება მხოლოდ სიტყვებით თამაში არაა. მას განსაკუთრებით მიმზიდველს ხდის ერთმანეთისგან რადიკალურად განსხვავებული ქალ პერსონაჟთა სახეები. ქალები, რომლებიც ემორჩილებიან საზოგადოებრივ სტერეოტიპებს, მათ არ შეუძლიათ მამაკაცის მზრუნველობის გარეშე ცხოვრება და ყოველგვარ შეურაცხყოფას აიტანენ, ღალატსაც კი, მხოლოდ იმ მიზნით, რომ საყვარელ მამაკაცთან იყვნენ, სხვა შემთხვევაში მათი სიცოცხლე განწირულია, როგორც პრისცილას შემთხვევაში მოხდა. რეიჩელ ბაფენის პერსონაჟი კი ერთგავრი გალაშქრებაა ამ სტერეოტიპების წინააღმდეგ საბრძოლველად. პერსონაჟი ძალიან გრძელ და დაბრკოლებებით სავსე განვითარების გზას გადის პირველიდან ბოლო გვერდამდე. კითხვის დაწყებისთანავე ზარავს მკითხველს ქმრისაგან ნაცემი, დაუცველი ქალის მდგომარეობის წარმოდგენა, რომელიც საცოდავად მოკუნტულა საძინებელში და არავინაა მის გვერდით, გარდა ბრედლი პირსონისა (შემდგომში საყვარელი მამაკაცი), თუმცა, საბოლოოდ, მანაც დასცინა უბედური ქალის გრძნობებს და სასიყვარულო რომანი წამოიწყო ბაფენების ერთადერთ ქალიშვილთან-ჯულიანთან. მხოლოდ ერთი საღამო, ერთი ოჯახური კამათი გახდა საკმარისი იმისთვის, რომ რეიჩელი გადაქცეულიყო შურისმაძიებელ ქალად, რომელიც საბოლოოდ გათავისუფლდა მასკულინური წნეხისგან. და, რა თქმა უნდა, ჯულიანი. მისი პერსონაჟი ამბოხია ქალისთვის მიწერილი სტერეოტიპული ცხოვრებისა. ის არ ემორჩილება საზოგადოებრივ ნორმას; რომანტიკულ ურთიერთობას იწყებს კაცთან, რომელიც ასაკით მამად ეკუთვნის. ოხუნჯობს, დასცინის ხელოვანი ბრედლი პირსონისთვის ხელშეუხებელ სიწმინდეებს; ექსცენტრიკულ ტანისამოსში გამოწყობა და ჰამლეტის როლის გათამაშება სხვა რა უნდა იყოს თუ არა სარკასტული დამოკიდებულება მამაკაცური საწყისებისადმი და ფემინისტური სიძლიერის სააშკარაოზე გამოტანა. „შავ პრინცში“ ქალები თავისუფლდებიან დიდი ხნის განმავლობაში დადებული ბორკილებისგან, ოჯახური თუ საზოგადოებრივი მოვალეობებისგან. ასე იქცევა კრისტიანი, პრედლის ყოფილი ცოლიც, რომელმაც საკუთარი თავის რეალიზება არა „ოჯახში“, არამედ პოლიტიკურ საქმიანობაში ჰპოვა. ქალები თავს აღწევენ მამაკაცთა ჩრდილისგან და თავად წარმართავენ საკუთარ ცხოვრებას. (თუმცა იგივეს ვერ ვიტყვით პრისცილაზე, რაც ზემოთ უკვე აღვნიშნეთ). მერდოკმა ამ წიგნით სააშკარაოზე გამოიტანა ორ პოლუსად გახლეჩილი- ფმინისტური და მასკულინური-სამყაროს საუკუნოვანი პრობლემატიკა, რაც დღემდე აქტუალური საკითხია თანამედროვე საზოგადოებისთვის. აირის მერდოკის ეს შესანიშნავი რომანი ახალი აღმოჩენაა ქართველი მკითხველისთვის და ვიმედოვნებ, „შავი პრინცი“ კიდევ ერთხელ შეგვახსენებს ქართველ (და არა მარტო) ქალბატონებს, რომ ჩვენ ვართ ინდივიდები, რომლებსაც თავად შეგვიძლია საკუთარი ცხოვრების წარმართვა, რომ გვაქვს პირადი სურვილები, ოცნებები და ინტერესები, რომ არ ვართ სუსტი სქესის წარმომადგენლები, რასაც ჯერ კიდევ ასე ჯიუტად გვიმეორებს ქალებს მთელი სამყარო. სიყვარული არა თუ ჩაგვრა ან დამორჩიელბაა, არამედ-ურთიერთშეტანხმება, ჰარმონია. და თუ ეს უკანასკნელი დეფორმირებული და შელახულია ნირწამხდარი სტერეოტიპების მიერ, რატომ არ უნდა ვიბრძოლოთ საკუთარი ინდივიდუალიზმისთვის მსგავსად მერდოკის პერსონაჟებისა?!

21/09/2020

მათემატიკოსის ფანტაზია: სქროუდრაიდერები და კოლექტიური ინტელექტი

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის XXII საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: ანა მაისურაძე ვერნორ ვინჯი (Vernor Vinge) ამერიკელი მეცნიერია, რომელმაც შეისწავლა მათემატიკა და კომპიუტერული მეცნიერება. შემდეგ კი დაიწყო მუშაობა სან-დიეგოს უნივერსოტეტში, სადაც იკვლევს დროისა და სივრცის სინგულარობას. ჩვენთვის, მკითხველებისთვის, იმითაა განსაკუთრებით საინტერესო, რომ სამეცნიერო მუშაობის პარალელურად, წერს სამეცნიერო ფანტასტიკის ჟანრის ლიტერატურას და საკმაოდ წარმატებულადაც. მას აქვს მოპოვებული “ჰიუგოს”, “პრომეთეს” და “ლოკუსის” არაერთი ჯოლდო, სხვადასხვა ნაწარმოებისთვის. სწორედ მან ჩამოაყალიბა ტექნოლოგიური სინგულარობის კონცეფცია (მომავლის კონკრეტული წერტილი, როდესაც ტექნოლოგიური განვითარება ხდება შეუქცევადი და უკონტროლო, რაც წარმოუდგენელ ცვლილებებს იწვევს ადამიანურ ცივილიზაციაში) და სავარაუდოდ ერთ-ერთი პირველი იყო, ვინც წარმოგვიდგინა წარმოსახვითი “კიბერსივრცე”. “ცეცხლი უფსკრულზე” (A Fire Upon The Deep) სწორედ ტექნოლოგიური სინგულარობით გამოწვეულ ერთგვარ აპოკალიფსს გვიხატავს. ადამიანები ქმნიან ხელოვნურ ინტელექტს, მანკიერებას, რომელიც ხდება უკონტროლო და გამანადგურებელი. ადამიანებმა შეძლეს მის შეჩერება, შორეულ წარსულში, თუმცა მომავალში, ადამიანთა პატარა ჯგუფი, მიტოვებული ლაბორატორიის კვლევისას, ახერხებს პანდორას ყუთის გახსნას და მანკიერების - ბოროტი ხელოვნური ინტელექტის სამყაროში გაშვებას. რაც მათ და უამრავ სხვა ცივილიზაციას ძალიან ძვირი დაუჯდება. ვინჯი ისე უბრალოდ აღწერს მთელ ამ საშინელებას, რომ ცოტა არ იყოს რთულია გენოციდის მაშტაბების აღქმა. ალბათ ამ კოსმოსური სივრცეების აღქმას ისიც ართულებს, რომ ფიზიკის არმცოდნე ადამიანისთვის ცოტა რთული გასაგებია, თუნდაც ის თუ გალაქტიკის სხვადასხვა ნაწილში, რატომ მუშაობს ტექნიკა სხვადასხვანაირად და ა.შ. სხვათაშორის, გალაქტიკის აგებულებაა პირველი რასაც ვხედავთ რომანში. სწორედ ამ ზონების თავისებურება თამაშობს გაამწყვეტ როლს სიცოცხლისათვის ბრძოლაში. თითოეული ზონა, თავისი პირობებით განსხვავებულ ცივილიზაციებს ბადებს. რაც უფრო ახლოა ვარსკვლავური სისტემა გალაქტიკის ცენტრთან, მით უფრო პრიმიტიულია მასზე არსებული ცივლიზაციები, ხოლო გალაქტიკის გარე რკალზე ცივილიზაციები ფაქტიურად, ღმერთებს უტოლდებიან და ხშირად, არც ანაღვლებთ მათზე დაბლა მდგომი ცივილიზაციების ბედი. თუმცა სწორედ ერთი შეხედვით პრიმიტიულ ცივილიზაციაზე აღმოჩნდება წამალი მანკიერების წინააღმდეგ. ზონების მნიშვნელობაზე ისიც მეტყველებს, რომ ტრილოგიასაც, რომლის პირველ წიგნსაც “ცეცხლი უფსკრულზე” წარმოადგენს, “ფიქრის ზონები” ჰქვია. ტრილოგიის დანარჩენი წიგნებია “უფსკრული ცაში” და “ცის შვილები”, რომელთა ქართულად წაკითხვის დიდი იმედი მაქვს. პირველი წიგნის დასასრული ნამდვილად გიჩენს ინტერესს რომ დანარჩენი ნაწილებიც წაიკითხო. ნაწარმოებში რამდენიმე სიუჟეტური ხაზია. თხრობა საინტერესო და ჩამთრევია. კითხულობ და პერსონაჟებთან ერთად განიცდი თითოეულ მარცხს და გაბედნიერებს გამარჯვება. მოქმედება რამდენიმე პლანეტასა და სხვადასხვა რასებს შორის ხდება. ზოგიერთი სახეობა ნამდვილად ორიგინალური და ავთენტურია. რომანში წარმოდგენილია შემდეგი ინტელექტუალი არსებები: რომანში წარმოდგენილია შემდეგი ინტელექტუალი არსებები: ადამიანები. ძირითადად ადამიანთა ჩრდილოელ შთამომავლებს წარმოადგენენ და საუბრობენ ენაზე, რომელიც ნორვეგიულიდან არის წარმომდგარი. ძირითადად ადამიანთა ჩრდილოელ შთამომავლებს წარმოადგენენ და საუბრობენ ენაზე, რომელიც ნორვეგიულიდან არის წარმომდგარი. მანკიერება (Blight) უძველესი, ადამიანების მიერ შექმნილი ხელოვნური ზეინტელექტი, იგი ბოროტია. იოლად მანიპულიტებეს ექნოლოგიებითა და ორგანული არსებებითაც. იპყრობენ სხვებს და ვრცელდებიან. უძველესი, ადამიანების მიერ შექმნილი ხელოვნური ზეინტელექტი, იგი ბოროტია. იოლად მანიპულიტებეს ექნოლოგიებითა და ორგანული არსებებითაც. იპყრობენ სხვებს და ვრცელდებიან. დიროკიმები (Dirokimes) ადამიანებზე ძველი რასა, რომლების მათ მოსვლამდე ცხოვროფდნენ სიანდრა-ქეიზე. ადამიანებზე ძველი რასა, რომლების მათ მოსვლამდე ცხოვროფდნენ სიანდრა-ქეიზე. კალირები (Kalir) ინსექტოიდური ჰუმანოიდები, რომლებიც ვრინიმის ორგანიზაციაში მთავარ რასას წარმოადგენენ. ვრინიმი დიდი კორპორაციაა, რომელიც მართავს ინფორმაციას: გადამუშავება, გაგზავნა, მიღება და ა.შ. ინსექტოიდური ჰუმანოიდები, რომლებიც ვრინიმის ორგანიზაციაში მთავარ რასას წარმოადგენენ. ვრინიმი დიდი კორპორაციაა, რომელიც მართავს ინფორმაციას: გადამუშავება, გაგზავნა, მიღება და ა.შ. აფრაჰანტები ( (Aprahanti) პეპლისმაგვარი, ფერადფრთიანი ჰუმანოიდები, რომლებიც, ზღაპრული და უწყინარი შესახედაობის მიუხედავად ძალიან სასტიკი და მეომარი რასაა, რომლების მანკიერების მიერ დამყარებული ქაოსით სარგებლობენ და დაკარგული ჰეგემონიის აღდგენას ცდილობენ. თუმცა ჩემი ფავორიტი ორი რასა მინდა ცალკე გამოვყო და ისე გაგაცნოთ. ხროვები (Tines) კოლექტიური გონის მქონე ძაღლისმაგვარი არსებები. თითოეულის პერსონა 4-8 ელემენტს აერთიანებს. ლეკვობიდან იწვრთნებიან და ერთიანი ორგანიზმივით ფიქრსა და მოქმედებას სწავლობენ. შეუძლიათ გარდაცვლიი ელემენტები ახლით ჩაანაცვლონ და ამის საშუალებით, ზოგჯერ ასწლეულები ცოცხლობენ. ისინი არცთუ მშვიდობისმოყვარე არსებები არიან. პირველივე გამოჩენისთანავე, ისინი თავს ესხმიან ადამიანთა ხომალდს და ხოცავენ ხალხს. ეს ორ ბანაკად გაყოფილი არსებები ერთმანეთს არ ინდობენ. ერთმანეთთან წინააღმდეგ ბრძოლაში, არ ერიდებიან წამებითა და სასტიკი მეთოდებით ახალი ჯიშების გამოყვანას, უნიკალური მკვლელი ხროვების შექმნას. ხოცვა-ჟლეტას გადარჩენილი ჯოანა ასე აღწერს მათ: “თავდაპირველად ჯოანამ იფიქრა, რომ საქმე ძაღლებთან ანდა მგლებთან ჰქონდა. თუმცა, სინამდვილეში ეს არსებები არც ერთნი იყვნენ და არც მეორე. დიახ მათ ოთხი ვიქრო ფეხი და წამახული ყურები ჰქონდათ, მაგრამ გრძელი კისრითა და წითელი თვალებით ისინი შეიძლება უზარმაზარ ვირთხებად აღგექვათ.” მიუხედავად ერთმანეთისადმი გამოჩენილი სისასტიკის, ცბიერებისა და ვერაგობისა, ამ არსებებს დიდი ინტელექტუალური პოტეციალი აქვთ. ნიჭიერი და მოხერხებული რასაა. ძალიან ადვილად უღებენ ალღოს ადამიანურ ტექნოლოგიებს. მათი ერთ-ერთი ბელადი კი მეჩუქურთმეა, ხელოვანი და არქიტექტორია. ერთადერთი დაბრკოლება, რაც მეტ-ნაკლებად ხელს უშლით თითების არქონაა. ადამიანის ნაშიერთან დამეგობრებული ახალგაზრდა ხროვა, ამდი კი გვაჩვენებს, რომ სისასტიკე და დაუნდობლობა უფრო წვრთნის შედეგია, ვიდრე თანდაყოლილი თვისება. ადამიანებთან ურთიერთობისას ისინი ძალიან გვანან დედამიწაზე მცხოვრებ ძაღლებს. რომანის გამორჩეული ხროვები სწორედ ერთ-ერთი ლიდერი მეჩუქურთმე, ყარიბი ჯეკერამეფანი და ტირატექტი არიან, რომელიც თავის თავში გამწმენდის ბოროტ ელემენტს ებრძვის. მისი ეს ბრძოლა პიროვნულ გაორებას ჰგავს, და ძალიან საინტერესოა. სხვათაშორის, ვერნორ ვინჯს სურდა რომანისთვის დაერქმია “ხროვებს შორის” ( "Among the Tines"), თუმცა რედაქტორმა გადააფიქრებინა. სკროუდრაიდერები ( Skroders/Riders/Skroderiders) მცენარისმაგვარი არსება, ტოტებით, რომლებსაც ემოციების გამოსახატად იყენებს. ბუნებაში, ოდესღაც სქროურაიდერები ოკეანის ფსკერზე, უძრავად მყოფი არსებები არიან, რომლებსაც ხანმოკლე მეხსიერებაც კი არ გააჩნდათ, თუმცა 5 მილიარდი წლის წინ, ვიღაცამ ისინი ბორბლებიანი, მექანიკური საშუალებით აღჭურვა, ისევე როგორც, ხანმოკლე მეხსიერების ქონის უნარით. რის შემდეგაც, სქროუდრაიდერებმა ხელი ვაჭრობას მიჰყვეს. აი, როგორ გვიხატავს მათ ავტორი: “მოჟღურტულე არსება ექვსთვლიან ურიკაზე მდგარ პატარა, დეკორატიულ ხეს წააგავდა. ურიკა კოსმეტიკური ზოლებითა და ფუნჯებით იყო მორთული და მის 150X120 სანტომეტრი ფართობის მქონე ზედაპირზე იგივე ემბლება იყო გამოსახული, რაც დროშაზე. არსება დიდი სკროუდრაიდერი იყო, რომლის რასა თითქმის მთელ შუამიღმეთში ვაჭრობდა. სიანდრა-ქეის ჩათვლით. სკროუდრაიდერის მჭახე, ჟღურტულა ხმა ავტომატური თარჯიმნიდან მოდიოდა.” ვაღიარებ, სწორედ ამ არსებამ დაიპყრო ჩემი გული. “ლურჟი ნიჟარა” (ასე ჰქვია წიგნის მთავარ სკროუდრაიდერ პერსონაჟს) ჩემი ერთ-ერთი უსაყვარლესი პერსონაჟია, ყველა წიგნს შორის რაც კი წამიკითხავს. მე იშვიათად მიყვარდება პერსონაჟები. “ლურჯი ნიჟარა”, სწორედ ის ასეთი იშვიათ შემთხვევათაგანია. ძალიან ბედნიერი ვიქნებოდი მისნაირი მეგობრის ყოლით და მიუხედავად იმისა, რომ ოთახის მცენარე ორჯერ გავახმე (თან ერთი და იგივე მცენარე) “ლურჯ ნიჟარას” აუცილებლად მოვუვლიდი. არ მოვყვები მთელ იმ ამბებს რაც ამ საოცარი არსების თავს ხდება წიგნში, არ მინდა სპოილერი გამომივიდეს, თუმცა იგი ამტკიცებს, რომ სიკეთე, მეგობრობა და თავდადება, პირველ რიგში არჩევანია და ნებისმიერ არსებას შეუძლია წინ აღუდგეს მასში კოდირებულ ბრძანებებსა თუ ინსტინქტებს. ყველა ფანტასტიკის მოყვარულს ვურჩევ წაიკითხოს ეს საოცარი წიგნი.

21/09/2020

"ბოშური რომანსერო" - ადექით, ლორკა ისვრის!

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის XXII საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: მარიამ ქავთარაძე პაბლო ნერუდა ამბობდა ლორკაზე, მის ლექსებს სხეული აქვსო. ჰოდა, არიან მკითხველები, დამეწრმუნეთ, არიან, რომლებთაც ესმით, რას ნიშნავს ტექსტის სხეულებრივი ფორმა, რომ ზოგი ტექსტი თავისი ფეთქვის მიყურადების საშუალებას გაძლევს. ამ ფეთქვის აღქმასაც სჭირდება რაღაც თავისებური და დაწერას ხომ მით უფრო. პროზაში, მაგალითად, აპდაიკის „ბრაზილია“ ვთქვათ და შეუძლებელია, სულ სულ მცირედით მაინც არ იგრძნო ის, რაზეც ვლაპარაკობ. აქ იმხელა სიმაღლეს აღწევს მწერლის ოსტატობა ამ აზრით, ქვა რომ ქვაა, იმასაც შეიძლება ვენა მოუნახოს და სისხლი აუჩქაროს. მაგრამ პოეზია ცოტა სხვაა. პოეზიაში მეტად შეიძლება ჭირდეს აზრს ისრის ფორმა მისცე და ისროლო და ისროლო ზუსტად და მოხვდეს და მოხვდეს ღრმად, რადგან აქ აზრმა თან უნდა ითვალოს, ირითმოს, ირიტმოს, იცეკვოს და თან სათქმელი ისე თქვას, სურათი პირდაპირ გააცოცხლოს. ჰოდა, ესპანურ ლირიკაში ლორკამ შეძლო ეს - ლექსისთვის მიეცა არტერიული წნევა და თან ეს გაეკეთებინა იმდენად ყოფითი, ნაცნობი სიტყვებით, რომ უბრალო ესპანელ ხალხს, რომელზეც ასე გატაცებით იყო შეყვარებული პოეტი, გაეგო მისი, მოესმინა, ეგრძნო და ზეპირად ემღერა. ასე საზეპიროდ იქცა „ბოშური რომანსერო“, რადგან სწორედ აქ მოხდა ის, რისკენაც ლორკა მიიწევდა მთელი თავისი შემოქმედებით. „27-იანელთა“ თაობის სხვა წარმომადგენელთა შორის, ალტორაგირეს, ალესიანდრეს, ალბერტის, სნერუდას გვერდით იგი იყო ერთადერთი, რომელიც „გადაურჩა გონგორას ცივ სუნთქვას“ და გააგრძელა ავანგარდიზმისა და მაღალი კლასის უცხოდ ფაქიზი, ბალანსირებული შერწყმით. ეს პოეზია შეიყვარეს ბაროკოს გულშემატკივარებმაც, რომელნიც გონგორასეულ ჩიტებს, ვარსკვლავიან ცასა და ელვარე, ნაკლებმიწიერ სიტყვებს ეტრფოდნენ და უბრალო გლეხმაც, ვინც არც ერთის, არც მეორისა და არც მესამის კლასიკური სილამაზის სტანდარტები არ იცოდა და მით უფრო, არც ჰყვარებია, მაგრამ იმას კი ნამდვილად ვერავინ ასწავლიდა, თუ როგორ ხტუნავს ვასაკა, ათასჯერ არ უნახავს? და აი, ამბობს ლორკა „პრესისოსა და ქარში“ „თავის პერგამენტის მთვარეს - უკრავს ბოშის გოგო დაირას დაფნებს და ბროლ-მინდვრებს შორის გზა დახტის ვასაკასნაირად“. - და ეს უკვე სხვა საქმეა. მაშინ, რევოლუციურ ესპანეთში, ფრანკისტებზე უკეთ არც არავინ უწყოდა ის, რომ ლორკამ ხალხთან სალაპარაკო ენა მონახა და ენასაც ხომ გააჩნია. მონახა ენა, როგორც განცდის კატალიზატორი, სადავე და ეს იმთავითვე იყო სისტემისთვის საფრთხე. ლორკა მემარცხენე, გამოუსწორებელი მეოცნებე იყო, მაგრამ, მიუხედავად ამდენად მძაფრი პერმანენტული აგრესიისა მემარჯვენეთა მიმართ, რომლის გამოხატვის ფორმა შესაძლოა, სულაც არ ყოფილიყო მომწოდებლური, მისიონერული ხასიათისა, მიუხედავად მისი დევნისა, მკვლელობისა, ლორკა არ ყოფილა პოლიტიკური ფიგურა არც სიცოცხლეში და არც მის მერე, მის სიტყვასა და იდეებს არ ჰქონია დიქტატორული შემართება. ის მღეროდა ანდალუზიაზე, ანდალუზიურ ნაღველზე და ალბათ, რომ გეკითხათ, სხვა არაფერი ენდომებოდა, ეცხოვრა ამაყ, თავისუფალ, დემოკრატიულ ესპანეთში, სადაც თავის აგერ ახლახან წაკითხულ ლექსებს მკერდავსე ქალები ცხელ ქურამდე მიიყოლებდნენ და ზეპირად იღიღინებდნენ. ჰოდა, თავისუფალ ესპანეთში ცხოვრება კი არ დასცალდა, მაგრამ ასე საღიღინო და რაღაცნაირ შეთვისებულ, შესისხლხორცებულ მწერლად კი იქცა კაცი, რომელმაც შეძლო და სევდა ყოველგვარი პათეტიკისგან, ყოველვარი მაღალფარდოვნებისგან დაცალა და მიწაზე ჩამოიყვანა, საგნების, ადამიანების, მოვლენების, სცენებისა და ატმოსფეროების ფორმა მისცა: „ჯერ ისევ ცას ხევენ მამლები, გარიჟრაჟს კინძავენ ხმა-ხმა, როცა სოლედად მანტოია ჩამოდის ბნელი მთის დაღმართს. სხეული, ყვითელი რვალი, სუნთქავს ცხენითა და ჩრდილით, ძუძუებს, გაკვამლულ გრდემლებს, ზრიალი ახსმია წყვილი“ გასაქანს თუ მისცემ, ალუზიებით შეიძლება გაივსოს თითო ლექსი. აგერ, ზემოთ მოყვანილ „შავი ნაღვლის რომანსში“, ცადეთ და ვერ დაინახეთ დონ კიხოტი? - არ გამოვა, აუცილებლად იპოვით სოლედად მანტოიაში ესპანელთა მეოცნებე წინაპარს და მამას და მშობელს და... მასში თუ არა, რომელიმე აქაურ ბოშაში მაინც, რომელთა ბოშურობა , აქვე მთარგმნელის შენიშვნა მოვიშველიოთ, მხოლოდ პოეტური პირობითობაა, ყველა მათგანი კი გინდა სახელით და გინდაც ხასიათით, ესპანელია. იყო დიდი, ასევე ესპანელი მწერალი , ბლასკო იბანიესი. მის გენიალურ რომანში, „სისხლი და ქვიშა“ არის ერთი პასაჟი, საქვეყნოდ რომელია და მსოფლიოში ცნობილი ტორერო, ხუან გალიარდო კორიდაზე შესასვლელად ემზადება. ემზადება და ბარე 5 გვერდი ეთმობა მისი ვნებათაღელვის აღწერას, მის ნერვიულობასა და სისხლის დუღილს, მაგრამ გარეთ გასვლისას, სადაცაა რომ ხარის პირისპირ უნდა ვიხილოთ, კულმინაციურ წერტილში ავტორი ტოვებს პერსონაჟს და ბრბოს ქაოსის, მოგრიალე ტრიბუნების, არენაზე მიმავალ ტორეროთა ცხენების გაუჩერებელი სირბილის აღწერაზე გადადის. ამ დროს ხედავ, რა გატაცებით წერს იბანიესი ამ ყველაფერზე, როგორ ეამაყება, როგორ უხარია და როგორ ბავშვივით უბრწყინავს თვალები, რადგან ესპანეთია, რადგან მისია, რადგან ასეთია და ოლე, ოლე... გაექცევათ ხოლმე კალამი ასე და ეს ყველაფერი კი, კარგია, მაგრამ სადაა პერსონაჟი? რას გრძნობს ახლა? მხრებში შედგომა უნდა, ბრძოლის წინ ყოველთვის რაღაც უჩვეულოდ ჩუმი, გამოუთქმელი წინათრგრძნობა შეიპყრობს ხოლმე - მკითხველი (და შეიძლება მხოლოდ არაესპანელი მკითხველი) ისეთი დაბნეული, ყელწაგრძელებული ეძებს გალიარდოს აღტიკინებულ ბრბოში, როგორც ნაცნობ, ძვირფას სახეს, მაგრამ ვერ ხედავს. მხოლოდ არენაზე გამოსვლისას უბრუნდება ენაგაოფლილი ავტორი მას და ჩვენც იბანიესს რას მივედრებით და ჩვენივე მწირი წარმოსახვით გვიწევს დანაკლისის შევსება, მაგრამ აი, ლორკასთან ვპოულობდეთ იქნებ მას, სულ სხვა სახელით, სულ სხვა გვარით, მაგრამ ვინ რას დაგიშლის და ვინ რას მოგკითხავს და იყოს ეს კაცი გალიარდო სწორედ იმ გაბნეულ თუ გამორჩენილ კადრში და თავად მკითხველმა განსაჯოს საკუთარი განცდით, რამდენად ჰგავს ის მას, მაგრამ შეხედეთ ანტონიო ელ კამბორიოს... არ დაიზაროთ და ერთხელ ორივეს ერთად შეხედეთ: „ანტონიო ტორეს ერედია, კამბორიოთა ძე და ძირი, მწვანე სიშავგრემნე მთვარის, თვალებზე კულული ხშირი. წნორის არგანი აქვს ხელში, მშვიდად, ტანაკრეფით მიდის, გზა სევილიისკენ უდევს, დღეს ხართა ბრძოლაა დიდი. ლიმონი დაკრიფა გზა-გზა, და წყალში იმდენი ყარა, რომ ფერი იცვალა ჩქერმა, დადინდა ოქროვან ღვარად" ხიბლში რომ შეხვალთ, არ გეკმაროთ იქნებ და იპოვოთ ფუენტესის არტემიო კრუსიც მასში და მრავალი და მრავალი კიდევ, სანამდის მეხსიერება და კიდევ უფრო, ემოციური ინტუიცია მიგყვებათ და მოხვიდეთ კიდეც იქნებ ჩვენებურ ყივჩაღის ბალადამდე. იმ ბალადამდე, ლეონიძემ რომ გადაათამაშა მერე, რომლის სულ სხვანაირ, თითქოს სულ სხვა სიუჟეტად გამოთლილ ალტერნატივას ლორკა „სხვისი ცოლის“ სახით გვთავაზობს ისევ „ბოშურ რომანსეროში“. "როგორც რომ მაყვლოვანს გავცდით, ჩათავდა ლელიც და ნარიც, სილაში მოვთხარე ღრმული, ჩავწურე მისი თმის ღვარი. ... და აღარც მინახავს მასუკან, რადგანაც მიმუხთლა იმ ღამით, ადგილს რომ ჩამყავდა ნარიყალს, საბედოდ მაჩვენა თავი, დამალა, რომ თურმე ქმარი ჰყავს." ჰოდა, არც მე ვიქნებოდი პირველი და არც თქვენ, რომელიც ასე იახლობლებდა ლორკას, მასში რაღაც უჩვეულოს სხეულით იგრძნობდა. „ბოშური რომანსერო“ 1928 წელს გამოქვეყნდა. ვინ ვინ და, აგერ წერედიანი თვითონ ამბობს, მე-20 საუკუნის ერთ-ერთ უპირველეს ლირიკოსად აქცია მწერალიო. შეიყვარეს და გააღმერთეს და მოიკითხეს მშობლიურ გრანადაში დაკარგული დიდი ვნებათაღელვით 1936-ში, მაგრამ ფალანგისტები მაშინ ჟურნალ-ჟურნალ მოჰყოლიან მოურიდებელ ტყუილებს, რომ მოკლეს აქ, რომ არა, თურმე აქ, რომ არა, ვაზუსტებთ - აი, აქ... მედიის ასეთი მიკიბვ-მოკიბვის ფონზე არა მარტო ესპანეთი, მსოფლიო ითხოვდა სიმართლეს ამ ადამიანის შესაზარი დასჯის შესახებ. მაშინ უკვე დიდმა ინგლისელმა მწერალმა, ჰერბერტ უელსმა სცადა ლორკას ამბის გამორკვევა და წერილი გაგაზავნა ფრანსკიტულ ზონაში, რომელშიც აღნიშნავდა, რომ „მოუთმენლად მოელის, შეიტყოს ახალი ამბები გამოჩენილი კოლეგის, ფედერიკო გარსია ლორკას ბედ-იღბლის შეასხებ“. პასუხად გრანადის სამხედრო გუბერნატორს, პოლკოვნიკ ესპინოსას უცნობებია: „დონ ფედერიკო გარსია ლორკას ადგილსამყოფელი ჩემთვის უცნობია“. სპინოსა მაშინ ცრუობდა და ასე ცრუობდა დიდხანს ყველა პასუხად დაუსრულებელ შფოთვაზე გამოწვეული იმ ახალგაზრდა კაცის უსამართლო სიკვდილით, რომელიც მსოფლიო ლიტერატურულმა წრეებმა სიცოცხლეში შეიყვარეს, სიკვდილის შემდეგ კი - გააღმერთეს. ლორკას სიკვდილის ობიექტურ და არგუმენტირებულ, შესაბამისი არქივით გამყარებულ ისტორიას თუ მოიძევთ, ნახავთ, რომ მრავალი მცდელობიდან ერთია მხოლოდ, ჯიუტი, ძალიან ჯიუტი ესპანელი ჟურნალისტის, რომლის სახელიც აღნიშვნას იმსახურებს, ხოსე ლუის ვილა სან ხუანის სტატია სათაურით „ფედერიკო გარსია ლორკას მკვლელობა: სრული სიმართლე“, დაწერილი ლორკას სიკვდილიდან 40 წლის შემდეგ, 1976-ში. სწორედ ამ წერილშია აღწერილი დიალოგი, რომელიც ლორკას დასაკავებლად მიმავალ ლუის ალონსოსა და პოეტის მეგობარ, მიგელ როსალესს შორის შედგა: - რაში სდებთ ბრალს ლორკას? - იკითხავს როსალესი. - „მას უფრო მეტი ვნება მოაქვს თავისი კალმით, ვიდრე სხვებს - თავიანთი პისტოლეტით“ - უბრუნებს ალონსო. ალონსო რომ მართალი იყო თავისი პერსპექტივიდან, ამის დამადასტურებლად მე ჩემი მხრივ საკმაო ვთქვი, ეგაა, რომ ლორკას დაასწრეს და მოიშორეს მანამ, სანამ მეტს ავნებდა მემარჯვენეებს, სანამ მეტად ააფორიაქებდა ესპანელ ხალხს თავისი სიტყვითა და სიჯიუტით, სიმტკიცით, შეუპუებლობით. ჰოდა, ამ „მავნებლობათაგან“ ერთ-ერთი უმთავრესი იყო „ბოშური რომანსერო“, რომლის წლევანდელი გამოცემა თარგმანის ხარისხით გაზვიადებული არ იქნება, ვთქვათ, მსოფლიო უმაღლესი კლასის თარგმანებს არ ჩამორჩება, ისევე, როგორც დავით წერედიანის სხვა ფანტასტიკური ნაშრომები. ანოტაციაში თვითონვე მიანიშნებს ამაზე: „მუსიკალური პოეტები ძნელად, ან საერთოდ ვერ ითარგმნებიან, მაგრამ ლორკა მხოლოდ მუსიკა არ არის, უპირატესად მეტაფორაა, მეტაფორული ეფექტი კი, როგორც ლორკასავე მაგალითიდან ჩანს, ერთი ენიდან მეორეში ნაკლები დანაკარგით გადადის“. ასე ჩათვალეთ, თავმდაბლობს მაინც მთარგმნელი აქ და ბოლომდე არ ამბობს, ლორკა გადმოქართულდა და ლამის ამ მეტაფორული ნერვის ფეთქვით ორიგინალს გაასწრო. „მთვარე, სულთმობრძავი ვერცხლი, და მთვარე, ნაფრცქვენი ნივრის, ყვითელი კოშკების თავზე ყვითლად თმაგაშლილი ივლის.“ ... რა ითქმის მეტი, ჩვენი, მკითხველის იღბალია, სხვა თუ არაფერი.

14/09/2020

ძლიერი ქალები

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: მანო სიდამონიძე ყოველთვის მინდოდა ამ სიტყვების დახმარებით დამეწერა აქტუალურ და მტკინვეულ თემაზე, ძალადობაზე, რომელიც ყველასგან გამორჩეული პერიოდის, XXI საუკუნის, მთავარი ამოძახილია. ფიზიკურად უხეშმა მოპყრობამ და სიტყვიერად მორალური ზიანის მიყენებამ შესაძლოა ადამიანი რადიკალურად გადაასხვაფეროს, წარმოდგენები შეუცვალოს, ფსიქიკა შეურყიოს და გააბოროტოს. საუბედუროდ, ისინი , რომლებიც ძალადობენ, ვერ აცნობიერებენ თუ რა ტრამვას აყენებენ სხვებს. მოძალადეები მსხვერპლს უნგრევენ ცხოვრებას და უმრავლესობა ამით კმაყოფილდება კიდეც.. გაუმართლებელია ასეთი ამოუხსნელი საქციელი! ლიან მორიარტის, ავსტრალიელი მწერლის, გახმაურებული რომანი ზემოაღნიშნულის ნათელი მაგალითია. წიგნში მოთხრობილია პირივის ნახევარკუნძულზე დასახლებული რამდენიმე, ერთმანეთისგან განსხვავრბული ოჯახის შესახებ, რომელთა ცხოვრებაშიც ავტორმა საინტერესო შტრიხები შეიტანა და ამის დახმარებით თითოეულ პერსონაჟს განსაკუთრებული ელფერი მიენიჭა. ჯეინი, ახალგაზრდა მარტოხელა დედა, გაექცა იმ მტკინვეულ მოვლენას, რომელმაც მთელ მის ცხოვრებას დაღი დაასვა. გონებით იბრძოდა, არ ყრიდა ფარ-ხმალს, მაგრამ ეტყობოდა, რომ გული გაბზარული, ალაგ-ალაგ დალურჯებული და დასაფშვნელად გამზადებული ჰქონდა. საქსონ ბენკსი - ამ სახელს ამოფარებულმა ადამიანმა დაუნგრია ჯეინს ცხოვრება, ის ლამაზი და ბავშვური წლები, რომლებიც თითოეული ინდივიდის განუყრელი მეგობარია. მან 20 წლის ჯეინი მიწასთან გაასწორა. მასთან სექსუალური კავშირის დამყარებისას ყურში მუდმივად ჩასისინებდა, რომ მსუქანი, უშნო პატარა გოგო იყო, იაფფასიანი სამკაულებითა და უგემოვნო კაბით. ამ ღამისა და პიროვნების დავიწყებას ჯეინი 5 წლის განმავლობაში ცდილობდა, თუმცა სწორედ იმ საშინელ დღეს ჩაისახა ზიგი, უსაყვარლესი ბიჭუნა, რომელიც დედამ პირივის საჯარო სკოლაში შეიყვანა და იმედოვნებდა, რომ მისი სიმშვიდითა და სიბეჯითით ყველას მოხიბლავდა, თუმცა მოვლენები წარმოუდგენელად განვითარდა... პირივის საჯარო სკოლა, რომლის ლოზუნგიც ამგვარად ჟღერდა: ,,...სკოლაში არავის ჩაგრავენ, ჩვენ არ ვეგუებით ჩაგვრას, ჩვენ ხელს არ ვაფარებთ ჩაგვრას...’’ ა.შ და ა.შ. როგორც ჩანს, ეს უბრალო შეძახილი აღმოჩნდა, რადგან სკოლის პირველივე დღიდან ზიგის დასდეს ბრალი ამაბელას ბულინგში. მასწავლებელიცა და მშობლებიც სრულ გაურკევლობაში იყვნენ, არაფერი რომ ვთქვა ჯეინზე, რომელმაც იეჭვა, იქნებ გენებმა უყივლა და მამამისს დაემსგავსაო, თუმცა ყველაფერი სხვაგარად იყო. გარდა ჯეინის რთული ცხოვრებისა, ამ რომანში ყურადღებას იპყრობს სელესტი და მისი არაჩვეულებრივი, თითით საჩვენებელი ოჯახი. პერი, სელესტის ქმარი, შრომისმოყვარე კაცია, რომელსაც უყვარს თავისი ოჯახი.ბუნებრივია, რომ ყველა დადებით მოვლენას თან სდევს უარყოფითიც. ამ შემთხვევაში კი სავალალოა ის ფაქტი, რომ პერი სელესტზე ძალადობს, ბინძურ სიტყვებს პირშივე ახლის, თუმცა, ამასთან ერთად, სიყვარულსაც ეფიცება. სწორედ მას დაემსგავსა ერთ-ერთი შვილი, ტყუპისცალი - მაქსი. დიახ, დიახ, სწორედ ის ჩაგრავდა ამაბელას და ამასთანავე აიძულებდა ზიგის, რომ ეს დანაშაული საკუთარ თავზე აეღო. პერი დიდ საიდუმლოს ინახავდა. ის ერთ ღამეს ჯეინს მისი დეიდაშვილის, საქსონ ბენკსის, სახელით გაეცნო და ცხოვრებაც დაუნგრია... რომანს კიდევ ჰყავს ბრჭყვიალა, ლამაზი, 40 წლის გმირი, მედლინი, რომელიც მეორედაა გათხოვილი, პირველი ქორწინებიდან კი 14 წლის აბიგაილი ჰყავს, თავქარიანი გოგონა, რომელიც ერთ დღესაც საშინელ ამბავში ეხვევა. მიუხედავად ასეთი არეულობისა, მედლინი მუდამ ინარჩუნებს პოზიტიურ განწყობას და სელესტისა და ჯეინის ერთგული მეგობარია, განურჩევლად უყვარს ორივე. სამაგიეროდ არ მოსწონს და ვერ უგებს პირველი ქმრის ცოლს, ბონის, ქალს, რომელსაც ზემოაღნიშნული საიდუმლოს გამომჟღავნებისას გაახსენდა მამა, რომელიც დედამისზე ძალადობდა, ამიტომაც სასიკვდილოდ გაიმეტა პერი. ის არ შეუშინდა სასჯელს და პოლიციაში სიმართლეც აღიარა. აქ დამთავრდა ქალების ტრაგიკული ცხოვრება. ამბავი პატარა, საშიშ ტყუილებზე, რომლებითაც ყოვედღიურად ვსაზრდოობთ. ავტორმა დაგვანახა იმ მშიშარა კაცების ფსიქიკა, რომლებიც ქალებზე ძალადობენ. რომანის დაწერას საფუძველი ჩაეყარა მაშინ, როდესაც ლიან მორეარტმა რადიოთი მოისმინა ქალის ინტერვიუ, რომელმაც მშობლების ძალადობრივი ურთიერთობის შესახებ ისაუბრა. და ბოლოს, დღითიდღე ვრწმუნდები იმაში, რომ არ არსებობს ქვეყნად ისეთი ტკივილი, რასთან გამკლავებაც ქალებს არ შეგვიძლია. ყველაზე ხშირად ძალადობის მსხვერპლი მდედრობითი სქესის წარმომადგენლები არიან. ისინი ცდილობენ, რომ დიდი პატარა ტყუილებისგან თავი შორს დაიჭირონ და ჯეინის თქმით, ეს სწორედ იმიტომ, რომ ,,ტყუილები ცხოვრებას ართულებს’’. პს: კიდევ ერთხელ ვუხდი მარი კორინთელს მადლობას ასეთი საოცარი თარგმანისთვის.

31/05/2019

თქვენთვის ლეიბის ქვეშ წერილებია (ერთი წიგნის რეცენზია)

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: გვანცა გუბელაძე ერთ მშვენიერ ზაფხულს, როდესაც ბებიაჩემს ვესტუმრე სოფლად, მაკრატელი ვთხოვე ფერადი ფურცლების გამოსაჭრელად. მაშინ შვიდი ან რვა წლის თუ ვიქნებოდი. ბებიაჩემი უსინათლო იყო და ლეიბის ქვეშ ინახავდა ნივთებს, რომელი ნივთებიც, იცოდა, აუცილებლად დასჭირდებოდა. ასე, მარტივად აღმოაჩენდა მათ, ყოველგვარი ზედმეტი ძალისხმევის გარეშე. მაკრატლის ძიებაში ლეიბის ქვეშ სხვა ნივთებსაც წავაწყდი, მათ შორის, ფოტოს, რომელზედაც პატარა ბებიაჩემი დედასთან და მამიდასთან ერთად ხის ჩრდილში იდგა. თავიდან გამიკვირდა, როგორ შეიძლება, ლეიბის ქვეშ რაიმე მოათავსო - მეთქი, მაგრამ მერე გავაცნობიერე, ლეიბის ქვეშ ჩვენი ბებიები და ბაბუები ისეთ რამეებს ინახავდნენ, რაც სურდათ, არასდროს დაეკარგათ და დაევიწყებინათ, მაშინაც კი, თუ ამ რაღაცას ვერ ხედავდნენ. ეს წერილი არ არის ლეიბის ქვეშ შენახულ ნივთებზე, არც ბებიაჩემზე, რომელიც, რასაკვირველია, ძალიან მიყვარდა. წიგნზე მინდა გიამბოთ, რომელსაც ასე ჰქვია „შენს წერილებს ლეიბის ქვეშ ვინახავ“. ეპისტოლარული ჟანრის ამ ლიტერატურაში ადრესატი ყველასათვის უსაყვარლესი შვედი მწერალი ასტრიდ ლინდგრენია, ქალი, რომელმაც გასაოცარი სამყარო შექმნა ბავშვებისთვის და არამხოლოდ. როგორი წერილები არ უნახავს ლიტერატურას, ლამაზი ბაფთებით გამოკრული, სურნელოვანი ეთერზეთებით გაჯერებული, გაკრული ხელით თუ პირიქით, დინჯად შესრულებული. წერილები, რომელშიაც სიყვარულში უტყდებიან ერთმანეთს, წერილები, რომელშიც ტოვებენ, წერილები, რომელშიც დაბრუნებას ითხოვენ. მაგრამ ეს ყველასგან განსხავებული წერილებია. სხვა თუ არაფერი, ის ხომ ლეიბის ქვეშ ჰქონდა შენახული სარა შვარტს და მისი ცხოვრების თანამგზავრი და მრჩეველი გახდა. დიახ, ადრესანტი სწორედ ეს თორმეტი წლის გოგონა იყო, რომელმაც გაბედა და საკმაოდ თამამი წერილი მისწერა საყვარელ მწერალს. წარმოვიდგინე, ყველაფერი რომ დღეს ხდებოდეს, დღეს რომ საშუალება გვქონდეს ცოცხალ ასტრიდთან ურთიერთობის, როგორ მოვიქცეოდით? დიდი მონდომებით მოვძებნიდით ასტრიდს სოციალურ ქსელში, თვალს გადავავლებდით მის ყველა აქტივობას, გავხსნიდით “ჩათს” და მოუთმენლად დაველოდებოდით პასუხს წერილზე, რომელიც ასე იწყება: „ძვირფასო ასტრიდ !“ . ასტრიდიც გვიპასუხებდა, აუცილებლად გვიპასუხებდა. ისე, როგორც ყველა ბავშვს, რომელიც მას წერილს უგზავნიდა. უამრავი ბავშვიდან ასტრიდის ცხოვრებაში სწორედ სარა შვარტი შეიჭრა რაღაცნაირად გამორჩეულად. 1971 წლიდან - 2002 წლამდე მოყოლებული (ასტრიდის გარდაცვალებამდე) მათი ორმოცამდე წერილი არაერთ ამაღელვებელ ისტორიას იტევს... იგი თანაბარმნიშვნელოვნად იპყრობს, როგორც შვილების, ასევე დედებისა და ბებიების თაობის ყურადღებას. მთავარი სათქმელი ყოველთვის სტრიქონებს შორის იმალება, ერთი სიტყვიდან მეორე სიტყვამდე. ადამიანს დიდი ძალისხმევა სჭირდება სწორად ჩაწვდეს აზრს და გაითავისოს. ასე წერდა ასტრიდიც პასუხებს სარას. ფაქიზად არჩევდა თითოეულ სიტყვას, რათა თინეიჯერული სადარდებლით გზააბნეული გოგონასთვის დახმარების ხელი გაეწოდებინა და „მორალისტი“ კი არა, მისი მეგობარი გამხდარიყო. თავად ასტრიდმაც ხომ საკმაოდ რთული გზა განვლო. ვის თუ არა ასტრიდს, სხვას ვის უნდა გაეგო გოგონასთვის, რომელიც მსახიობობაზე აუსრულებლად ოცნებობდა, ვინც, საკუთარ თავს მახინჯ ბავშვად მიიჩნევდა, ვისაც მშობლებთან დაძაბული ურთიერთობა ჰქონდა და ვინც მოზარდობის ასაკში გაუპატიურების მსხვერპლი გახდა? ერთ-ერთ წერილში ასტრიდი აღნიშნავს კიდეც, რომ სარა განსაკუთრებულად თავისიანად მიიღო. იქნებ იმიტომ, რომ ისინი რაღაცით ჰგავდნენ კიდეც ერთმანეთს. იქნებ იმიტომ, რომ ორივეს ცხოვრება ერთ დიდ ბობოქარ თავგადასავალს წარმოადგენდა. ასტრიდ ანა ემილია პატარა ქალაქში იზრდებოდა, იგი იმ ქალაქში პირველი გოგონა იყო, რომელმაც თმა სულ მოკლედ, ბიჭურად შეიჭრა. ამ ფაქტმა თანაქალაქელების აჟიოტაჟიც კი გამოიწვია. 16 წლის ასაკში მან ადგილობრივ გაზეთში დაიწყო მუშაობა, აქ შეხვდა რეინოლდს, თავისზე გაცილებით უფროს მამაკაცს. ორიოდ წელში ასტრიდი მისგან დაფეხმძიმდა. რეინოლდს უკვე ჰყავდა შვიდი შვილი და ცოლი, რომელთანაც განქორწინების საკითხებს აგვარებდა. მომავალ მწერალს სკანდალებისგან თავის არიდების მიზნით სტოკჰოლმში მოუწია გადასვლა. მატერიალური ხელმოკლეობის გამო, იძულებული გახდა გაჩენისთანავე გაეგზავნა ვაჟი, ლარსი, დანიურ ოჯახში გასაზრდელად. ასტრიდი ძალიან განიცდიდა ამ ამბავს, სულ წუხდა... შვილის სანახავად ჩადიოდა ხოლმე, მაგრამ ეს არ უვსებდა არსებულ სიცარიელეს. 1928 წელს ასტრიდ ერიკსონმა სამეფო ავტოკლუბში მდივნად დაიწყო მუშაობა. მისი უფროსი სტურე ლინდგრენი იყო. ამბობენ, სტურეს ისე შეუყვარდა ასტრიდი, მის გამო ცოლი მიატოვაო. 1931 წელს ასტრიდი სტურეზე დაქორწინდა და თავისი ბიჭუნა ლარსი უკან დაიბრუნა. ამ ქორწინებასაც სდევდა თან სკანდალი და მითქმა-მოთქმა. მოკლედ რომ ვთქვათ, ასტრიდის პირადი ცხოვრება ნამდვილად არ გამოირჩეოდა სიმშვიდით. იქნებ მართალია და განსაცდელი მართლა ანიჭებს ადამიანს განუსაზღვრელ ძალას ? ისეთს, რომ ერთხელაც შენს მითს წერ და ასტრიდი ხდები. ამ წიგნში კიდევ ერთხელ გაიცნობთ ასტრიდ ლინდგრენს, როგორც გულწრფელობით, სილაღითა და სიკეთით სავსე მწერალს, ერთ მისთვის უცნობ გოგონას ცხოვრების ყველაზე რთულ პერიოდში უანგარო სიყვარულს რომ ანახებს. რამდენ მშობელს, რამდენ მასწავლებელს დაეხმარება ეს წიგნი გახდეს ასტრიდი და ამოიცნოს გარშემომყოფი ახალგაზრდების სურვილები, ფიქრები, განცდები, ტკივილები. რომ იმ მოზარდში, რომელიც სკოლას აცდენს, იგვიანებს გაკვეთილებზე, ჩადის ათასგვარ სისულელეს, გარბის სახლიდან, იმალება ადამიანი, საკუთარი სიმძიმეებითა და სიმსუბუქით და მას ერთადერთი რაც სჭირდება არის, იგრძნოს სიყვარული და სითბო. რამდენი მათგანი ამ წიგნის წაკითხვის შემდეგ, დაფიქრდება და საკუთარ თავს ჩაეკითხება: “რა შემიძლია ახალგაზრდის ცხოვრების უკეთესობისკენ შესაცვლელად?” „უცნაურია, რომ მშობლებისა და ბავშვების ურთიერთობა ხშირად ადამიანების მთელ ცხოვრებას განსაზღვრავს.“ - წერს ასტრიდი სარას, რომელსაც ის პრობლემები აწუხებს, რაც ნებისმიერ თანამედროვე თინეიჯერს შეიძლება აწუხებდეს. სარა შვარტივით მანაც შეიძლება მოწიოს სიგარეტი, ალკოჰოლით გაიჭყიპოს რომელიმე წვეულებაზე, ვერ გაუგოს მშობელს და ჰო, სამწუხაროდ, გახდეს ძალადობის მსხვერპლიც. თუკი ასტრიდის წიგნები ბავშვობაში სინათლით ავსებდა ჩვენს ყოველდღიურობას, ახლა ამ წიგნში თავმოყრილი წერილები, განსაკუთრებულად, თინეიჯერების მეგზური გახდება. უფროსებს კი, კიდევ ერთხელ დაგვეხმარება, გავაანალიზოთ, ურთიერთობებს ასაკი არ აქვს და მოზარდის უკან იმალება ადამიანი, რომელიც ჩვენგან ითხოვს ისე მოეპყრან, როგორც ზრდასრულს. ადრესანტი და ადრესატი რეალურ ცხოვრებაში ერთმანეთს არასოდეს შეხვედრილან. უკანასკნელი წერილი სარა შვარტმა 2002 წელს გაგზავნა. ასტრიდს პასუხი არ გაუცია. იგი ხომ სწორედ ამ წელს, 94 წლის ასაკში, საკუთარ სახლში ძილში გარდაიცვალა. „შენს წერილებს ლეიბის ქვეშ ვინახავ“ 2012 წელს გამოვიდა. წიგნი ქართულად 2018 წელს გამომცემლობა „ინტელექტმა“ გამოსცა. თარგმნა ლიკა ჩაფიძემ. ორიოდე სიტყვას თარგმანზეც ვიტყვი. მთარგმნელი ცდილობს ზუსტად შეინარჩუნოს ის ენა, რომელიც 12 წლის მოზარდის მეტყველებას უკვე ჩამოყალიბებული მწერლის მეტყველებისაგან განასხვავებს. ეს კი მკითხველს ეხმარება აღიქვას წიგნი, როგორც, ერთი მხრივ, ადრესანტისა და, მეორე მხრივ, ადრესატის ურთიერთობის შედეგად გადმოცემული ამბავი. „ტრარალანლალანლეი“ მკითხველებო, თქვენთვის ლეიბის ქვეშ წერილებია პატარა სარასგან და დიდი ასტრიდისგან. წერილები, რომლებიც არ უნდა დაკარგოთ და დაივიწყოთ. მიაკითხეთ... ფრთხილად გახსენით და წაიკითხეთ...

30/05/2019

შუშის სასახლე

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: ინგა ანთიძე ყველა ჩვენი ისტორიებიდან მოვდივართ. ისტორიებიდან, რომლებიც, ჩვენს ცხოვრებას აყალიბებს. ზოგიერთი ჩვენგანი ჯიუტად ცუდ ამბებს ჰყვება მუდამ, მაშინ როცა სხვებს მხოლოდ კარგი დროება აქვთ გასახსენებელი, ზოგიც წარსულის გარომანტიკულებას ახდენს. სადავოა, რომელ ნაწილში ექცევა ჯანეტ უოლსის ამბავი, მაგრამ ის კი ფაქტია, რომ მისი ცხოვრების ისტორია 31 ენაზე თარგმნილი ბესტსელერისა და ამავე სახელწოდების ძალიან ცნობილი ფილმის საფუძველი გახდა. ჯანეტის მემუარები მის ბავშვობას აღწერს მშობლებთან, რომელთაც თავისუფლება და დამოუკიდებლობა ყოველთვის შვილების გამოკვებაზე მეტად ადარდებდათ. ამ წიგნზე მოსაზრებები აუცილებლად გაიყოფა. ზოგისთვის უოლსების ოჯახის ისტორია ჯოჯოხეთი იქნება, მძაფრი შეგრძნებების მოყვარულთათვის კი – ამაღელვებელი თავგადასავლებით სავსე ამბავი. გვერდით ჩავლილი ადამიანებისთვის უოლსები არაფრით გამოირჩევიან სხვა ათასობით უსახლკაროსგან, თუმცა მათი ცხოვრება დაუსრულებელი თავგადასავალია. აკი აღნიშნავს კიდეც ჯანეტის დედა – როზმარი, მამათქვენთან ცხოვრება მოსაწყენი არასდროს ყოფილაო. ვერც იქნე­ბოდა, რექსი ხომ სხვა მამებისგან განსხვავებით ვარსკვლავებს ჩუქნიდა შვილებს. ჯანეტ უელსი შუშის სასახლე მთარგმნელი: ნინო ბარძიმიშვილი გამომცემლობა „წიგნები ბათუმში“ შუშის სასახლე ინგა ანთიძე სიუჟეტის განვითარებასთან ერთად პერსონაჟებისგან დამაფიქრებელ კითხვებს ვაწყდებით და მხოლოდ მათზე ფიქრი თუ მოგწყვეტს კითხვის პროცესს. ერთხელაც უოლსების უფროსი გოგონა – ლორი კითხულობს როდის შეგიძლია თქვა, რომ სადმე გიცხოვრია, „თუ რომელიმე ქალაქში ღამეს გაათევ, ნიშნავს, რომ იცხოვრე იქ? თუ ორ ღამეს რომ გაათევ? თუ ორი კვირით რომ დარჩები?“. როზმარიც ხშირად აჟღერებს საინტერესო აზრებს, რომ დამნაშავედ არავინ იბადება, რომ ყველაში უნდა აღმოაჩინოთ ცუდის საპირწონედ კარგი თვისება და ადამიანი მის გამო შეიყვაროთ. ალბათ სწორედ ასე უნდა მივუდგეთ ჯანეტის მამასაც. რექსი გამოუსწორებელი ლოთია, რომელიც ლამის მთელ შემოსავალს სასმელსა და სიგარეტში ხარჯავს. თუ როგორ აღწერს მწერალი მამამისის პერსონას, კიდევ ერთხელ გვახსენებს, რომ ცხოვრება მხოლოდ თეთრ და შავ ფერებად არ იყოფა და სწორედ პერსონაჟების ამბივალენტურობა არ­თულებს რომანის გვერდით გადადებას. რექსის მთელი ცხოვრება ყველაფერ იმის წინააღმდეგ წასვლაა, რასაც საზოგადოების სახით ვიცნობთ. მას შეუძლია სხაპასხუპით მოჰყვეს ვრცელი ზღაპრები სამსახურებზე, რომლებიც არასოდეს ჰქონია და უმაღლესი სასწავლებლების დიპლომებზე, რომლებიც არასდროს აუღია. თუმცა სამსახურს ვერასოდეს ინარჩუნებს და შვილებს თავს უკეთესი მომავლის იმედებით და ოცნებებით უტენის. იქამდეც კი მიდის, რომ სათაურში ნახსენები შუშის სასახლის გეგმას ხაზავს. რექსსაც თითოეული ჩვენგანივით თავისი დემონები ჰყავს, თუმცა მათთან ბრძოლის ნაცვლად უკიდეგანო ოცნებებშია გადაშვებული და რეალობას თვალს ვერ უსწორებს. მორალურ სიცხადესა და კეთილშობილებას ასე დაშორებული ადამიანი ალბათ იშვიათად თუ შეგვხვდება, მაგრამ სწორედ მას შეუძლია ჯანეტში სილამაზე მაშინაც კი შეამჩნიოს, როცა თავად მისი ქალიშვილი ამას ვერ ახერხებს. როზმარის ქმარზე კიდევ უფრო მცირე რაოდენობით აქვს მშობლის ინსტინქტები, მაგრამ კლდიდან წყალში თავით ხტება, უდაბნოში ხატავს და ხმამაღლა კითხულობს შექსპირს. ლორის არ სჭირდება სამყაროში ალიაქოთი და მხოლოდ სულელური პატარა სტიპენდია უნდა. ბრაიანი შინ ეკლებით დაკაწრული სახითა და მკლავებით ბრუნდება და მადლობისა და ქება–დიდების მოლოდინის გარეშე ამატებს ფულს დების ყულაბაში. თავად ჯანეტს კი სურს მაჯის საათი ჰქონდეს იმ ადამიანებივით, რომლებსაც შეხვედრებზე ეჩქარებათ. ბავშვებმა ისწავლეს, როგორ ეზრუნათ საკუთარ თავებსა და ერთმანეთზე, მაგრამ ვერ გაუფრთხილდნენ მათ შორის ყველაზე სუსტს. უმცროსი გოგონა მაურინი – სითეთრემდე ქერა აბრეშუმივით თმისა და უამრავი წარმოსახვითი მეგობრის პატრონი დედმამიშვილებისგან განსხვავებით, სულ ეძებდა ვიღაცას, ვინც მასზე იზრუნებდა და ყოველთვის პოულობდა ვინმეს, ვისაც მისთვის ხელის გაწვდენის სურვილი ჰქონდა. თუ მცირე ემპათია და თანაგრძნობის უნარი მაინც გაგაჩნიათ, ეს წიგნი განრისხებამდე, მძვინვარებამდე, დაუოკებელ რისხვამდე მიგიყვანთ და ამავდროულად, განცვიფრებულს დაგტოვებთ, როგორ გადაურჩნენ ბავშვები აღწერილ ბნელ ყოფას. ამაზე ფიქრისას კუნდერა გამახსენდა, რომელიც „ყოფის აუტანელ სიმსუბუქეში“ ერთ–ერთ პერსონაჟზე ამბობს, რომ „გოგოს, რომელიც „რაღაც ამაღლებულს“ ესწრაფვის, ამის ნაცვლად კი ლოთებისთვის ლუდის მიტანა და და–ძმის ჭუჭყიანი სარეცხის რეცხვა უხდება, ცხოვრებისეული ძალების უზარმაზარი მარაგი უგროვდება, რომლის მსგავსიც არ დასიზმრებიათ უნივერსიტეტის სტუდენტებს, რომლებსაც წიგნებზე ეძინებათ ხოლმე.“ ჯანეტმა და მისმა და–ძმამ ცხოვრებაზე იმდენი რამ ისწავლეს, ეს ბუნებრივს ხდის მათ გამოღწევას საშინელი ბავშვობიდან. ავტორი ისე წერს მის მიერ განვლილ ჯოჯოხეთზე, რომ არსად იგრძნობა საკუთარი თავის სიბრალული. არასდროს განსჯის მშობლებს, უბრალოდ ყვება იმას, რაც იყო. შუშის სასახლის ერთ–ერთი ყველაზე ძლიერი ასპექტია, რომ ავ­ტორი ახერხებს უნიკალური გამოცდილების ხალხთან ისე მიტანას, რომ მკითხველმა საკუთარ ცხოვრებასთან პარალელი გაავლოს მიუხედავად იმისა, რომ ნაგავსაყრელზე საჭმელი არასდროს უძებნია. წიგნს თან იუმორის ტონალობა და განწყობა სდევს. შესაძლოა იმიტომ, რომ ჯანეტი ბავშვობაში მდგომარეობის სიმძიმეს ვერ აცნობიერებს. მაშინ როცა ყველა ბავშვი ერთნაირად გაჩხინკული და გარუჯულია. მათთვის მთავარია, ვინ დარბის სწრაფად და ვისი მამა არ არის ქალაჩუნა. „როგორ გგონია, იქნებ შეგეძლოს, აღარ დალიო?“ – მაგრამ მამისათვის დასმული ეს კითხვა რეალობასთან შემზარავი სიცხადით გაბრუნებს, დასასრულისკენ რექსის სიტყვები კი – “ხანდახან კარგი დრო მაინც გვიტარებია, არა?”, მკითხველს ფიზიკურ ტკივილს ჰგვრის. აუტანელი სიმწრითა და მთელი სიმძაფრით გრძნობ, მათი ცხოვრების ფონზე რა უმნიშვნელოა ჯანეტისთვის უცნობი სახელები სტენლი კუბრიკი და ვუდი ალენი, რომელთაც საღამოობით უდარდელად განვიხილავთ. გარეკანისთვის ალბათ იდეალური სურათია არჩეული – როზმარიმ ფანჯრებზე ვიტრაჯის ეფექტის შესაქმნელად ფერადი ბოთლები ჩაამწკრივა – რაც თითქოს სიმბოლოა, როგორ აფერადებდნენ უოლსები შვილების ბავშვობას გამოგონილი ამბებით, თუმცა ერთხელაც ახალი ამბების სააგენტოდან მოწოდებული ამბების შედეგად ჯანეტი იგებს, რომ დედა და მამა მოვლენათა დამახინჯებულ ვერსიებს უყვებიან და სამყაროც უფრო გასაგები ხდება. შეამჩნევს, როგორ არის ქვეყნიერებას მოწყვეტილი და დავიწყებული ქალაქი, რომელშიც ცხოვრობენ და ძალაუნებურად მათ ცხოვრებასთან პარალელს ავლებ. იდეალურად არის არჩეული სათაურიც. შუშის სასახლე გრანდიოზული დაპირებების სიმბოლოა, რომელიც რექსმა ამ დაპირებების მსგავსად, ნამსხვრევებად აქცია. წიგნი კიდევ ერთხელ გვახსენებს, ბავშვების გადმოსახედიდან დანახული რეალობა ზრდასრულების თვალით დანახულისგან რამდენად განსხვავდება და რაც უფრო უახლოვდება წიგნი დასასრულს, უფრო და უფრო ნათლად და მკაფიოდ იკვეთება, ავტორის დამოკიდებულებისა და შეხედულებების ცვლილება. გაზრდასთან ერთად, ჯანეტის წარმოსახვა და იმედები შუშის სასახლეზე თანდათან იმსხვრევა.

29/05/2019

ერთი მკითხველის მონანიება

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: თემუკა ზოიძე იენ მაკიუენი, რომელსაც ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ბრიტანელ ავტორად მიიჩნევენ, მსოფლიომ პირველად „ცემენტის ბაღით“ გაიცნო. მართალია, ოცდათექვსმეტი წლის დაგვიანებით, მაგრამ 2014 წელს ქართულ ენაზეც პირველად მისი შემოქმედებიდან ეს რომანი ითარგმნა და მეც მაშინ ჯერ კიდევ თინეიჯერმა მის შესახებ ამ წიგნით გავიგე. წიგნს სხვა წიგნი მოსდევს და წლებთან ერთად შეიძლება სულ გადაგავიწყდეს ზოგიერთი მათგანი, თუნდაც თავის დროზე ძალიან აღფრთოვანებულიყავი მისით, „ცემენტის ბაღი“ ის რომანია, რომელიც შენი საყვარელი წიგნი შეიძლება ვერ გახდეს, მაგრამ ერთხელ წაკითხვის შემდეგაც გონებიდან ვერ ამოიშლი მასში განვითარებულ ამბებსა თუ იქ გამეფებულ ატმოსფეროს: დღესაც კი ამ რომანზე ფიქრისისას მაშინვე უსიამოვნო სუნს ვგრძნობ, სხეული მეძაბება და მგონია, რომ ჩემ გარშემო ყველაფერი გაწებილია – ჰაერით დაწყებული, ჩემი კანით დამთავრებული. ეს ის შეგრძნებებია, რომლებიც წიგნის კითხვის დროს მქონდა და დღემდე უცვლელად შემორჩა ჩემს მეხსიერებას. ამან მწერლის იმ დიდ ოსტატობაში დამარწმუნა, რომლითაც მოახერხა და ლამის ფიზიკურად განმაცდევინა წიგნში აღწერილი მოვლენები. ამიტომაც მისი მორიგი წიგნის ქართულ თარგმანს მოუთმენლად ველოდებოდი. იენ მაკიუენის ზემოთ ხსენებული პირველი წიგნისგან განსხვავებით, „მონანიება“ გაცილებით უფრო სქელტანიანი რომანია, რამაც შეიძლება ნაკლებად მონდომებული ან ოდნავ ზარმაცი მკითხველი დააფრთხოს. ამ ტიპის მკითხველი არც შეცდება: წიგნის პირველ ნაწილში ნაკლებად შეხვდებით დაძაბულ სიუჟეტს, დამაინტრიგებელ პერსონაჟებსა თუ ამბის განვითარების სწრაფ ტემპს, რამაც კითხვის პროცესი ბევრისთ - ვის შეიძლება მოსაწყენი გახადოს.  თუმცა თხრობის ამ დუნე ტემპში მწერლის იმაზე დიდი ჩანაფიქრი იმალება, ვიდრე უბრალოდ კვანძის შეკვრამდე შესავლის დეტალურად გადმოცემაა: რომანის სიუჟეტი XX საუკუნის 30-იანი წლებიდან ვითარდება, იენ მაკიუნმა კი მოახერხა და XXI საუკუნის გარიჟრაჟზე, 2001 წელს მოგვიყვა ეს ამბავი ისე, როგორც ამას სწორედ იმ პერიოდის მწერალი გააკეთებდა. უფრო გასაგებად რომ ვთქვა, კითხვის განმავლობაში ყოველი აბზაციდან აბზაცამდე იმის შეგრძნება მქონდა, რომ არა პოსტმოდერნულ რო­მანს, არამედ მოდერნიზმის თვალსაჩინო ნიმუშს ვკითხულობდი; ეს წიგნი არა იენ მაკიუენის, არამედ ვირჯინია ვულფის უნდა ყოფილიყო: „გზა შუქურისკენ“ თუ წაგიკითხავთ, მარტივად მიხვდებით ლამის კინემატოგრაფიული სიზუსტით ყოველი დეტალი ისეა აღწერილი, რომ პერსონაჟებთან ერთად გრძნობ მზის მწველი სინათლისგან გამოწვეულ თავის ტკივილს, სახლის მოძველებული შპალერის სუნსა და ვახშმისთვის გაპრიალებული ვერცხლის დანაჩანგლის ბრწყინვალებას. მწერალი ენას ისე სრულყოფილად ფლობს და ყოველ წინადადებას ისე გამოზომილად აწვდის მკითხველს, რომ მასში გაბნეული სიტყვების კბილებს შორის მოქცევა და სათითაოდ დაგემოვნება შეგიძლია.  ასეთი რამ სხვა ინგლისელ მწერალსაც გაუკეთებია: ჯონ ფაულზმა თავისი „ფრანგი ლეიტენანტის საყვარლით“ სცადა ვიქტორიანული ეპოქა იმ პერიოდისვე ლიტერატურული სტილით გაეცოცხლებინა და ამავდროულად პოსტმოდერნული ირონია არ დაევიწყებინა. ასე იქცევა იენ მაკიუენიც, როცა წიგნის ერთ-ერთ ეპიზოდში თავისივე წერის სტილს მეორეხარისხოვან პერსონაჟს აკრიტიკებინებს. „მონანიება“ ოთხ ნაწილადაა დაყოფილი და ხსენებული თხრობის აუჩქარებელი ტემპის მიუხედავად, უკვე პირველივე ნაწილის ბოლოს სუნთქვა გეკვრის მასში დატრიალებული ამბების გამო: როგორ დაუნგრევს მოზარდი გოგონა ადამიანებს მთელ ცხოვრებას მხოლოდ იმის გამო, რომ სიყვარულით გაერთიანებული წყვილის სექსს ძალადობად მიიჩნევს. როცა ამ ეპიზოდს ვკითხულობდი, ქართულ მედიაში აქტიურად განიხილავდნენ სექსუალური განათლების ავკარგიანობას, ხოლო მოსახლეობის ნაწილი სიკვდილით ემუქრებოდა მას, ვისაც ბავშვებისთვის საჭირო ცოდნის მიწოდება სურდა. ამის გამო წიგნის ეს მონაკვეთი ერთიორად ემოციური გამოდგა ჩემთვის და მომინდა, როგორღაც რუპორი მეშოვა, ქუჩაში გამოვსულიყავი და ხმამაღლა წამეკითხა ყველასთვის ეს რომანი, რათა ამჯერად მაინც ენახათ რამდენად საზიანოა ცოდნის ნაკლებობა, არასწორი წარმოდგენები და მათგან გამოწვეული უნებლიე აკვიატებები. წიგნის შემდეგი ნაწილი სულ სხვა პერპექტივიდანაა მოთხრობილი: ამჯერად მწერალი დეტალურად და შეულამაზებლად აღწერს მეორე მსოფლიო ომის საშინელებებს, რომლის ქარცეცხლშიც მკითხველისთვის უკვე ნაცნობი პერსონაჟები გაეხვევიან. მიუხედავად ამისა, კითხვისას ომის ძალადობრიობაზე მეტად ის გადარდებს, რომ წიგნის გმირებმა როგორმე მოახერხონ და მათგან დამოუკიდებელად გამოწვეულ ამ კატასტროფას გადაურჩნენ მხოლოდ ერთი მიზნისთვის: მათ ცხოვრებაში მანამდე დატრიალებულ უსამართლობას რომ პასუხი გასცენ. თუნდაც შურძიების მწველი სიამოვნების მისაღებად. შურისძიებაა ის მუხტი, რომლითაც მთლიანად ივსები კითხვის პროცესში. შურისძიება თუ არა, სამართლიანობის აღდგენის სურვილი წიგნის კითხვას შეუწყვეტლივ გაიძულებს და უფრო გაზიზღებას იმ ერთადერთ პერსონაჟს, რომელმაც უდანაშაულო ადამიანების ცხოვრება დაანგრია. აი, სწორედ ამ დროს იწყება რომანის მესამე ნაწილი და იენ მაკიუნი კიდევ ერთხელ სევდიანად უღიმის მკითხველს: მთავარი ანტაგონისტი, რომელიც ყოველი გვერდის გადაფურცვლასთან ერთად უფრო და უფრო გძულდა, ისევე შეგეცოდება, როგორც დანარჩენები. მეტიც - კიდევ უფრო მოგიკვდება გული მასზე და საკუთარ თავზეც, რადგან რაა იმ ადამიანზე მეტად საწყალობელი, ვიდრე ის, ვინც მთელი არსებით ნანობს თავის დანაშაულს, მაგრამ გამოსწორება უკვე აღარ შეუძლია. შენ კი, ნებიერა მკითხველი, რომელსაც მორალური პრინციპების ერთგული და კეთილშობილი ადამიანი გეგონა თავი, აქამდე ეჭვშეუტანლად კიცხავდი მას. არ ვიცი რაღას უნდა ელოდეს ამდენი ურთიერთგამომრიცხავი ემოციების შემდეგ რიგითი მკითხველი ერთი რომანისგან, მაგრამ იმას ნამდვილად ვერ წამოვიდგენდი, რაც მის ფინალში, წიგნის მეოთხე ნაწილში მოხდა. სულ რამდენიმე გვერდიანმა ეპილოგმა არა მხოლოდ მანამდე მოთხრობილი მთელი ისტორია, არამედ ყველა ჩემი წარმოდგენა, ემოცია თუ შთაბეჭდილება თავდაყირა დააყენა. ეს წიგნი მხოლოდ ვიღაცის სინანულის ცრემლებზე ან გულის მომკვლელ აღსარებაზე არ გეგონეთ. ეს წიგნი ლიტერატურის უსაზღვრო ძალაზეა, რაშიც მისი ფინალი დაგარწმუნებთ: როგორ შეგვიძლია ჩავძვრეთ სხვა ადამაინების ტყავში, მათი ცხოვრება გამოვიაროთ, მათი თვალებით დავინახოთ, უკეთესად გავუგოთ და მეტიც - თუ მოვინდომებით, მათი ბედისწერაც კი შევცვალოთ. თუნდაც მხოლოდ წიგნის ფურცლებზე და მხოლოდ საკუთარი თავისთვის პატიების შესაძლებლობის მისაცემად, რათა ოდნავ მაინც შევიმსუბუქოთ სინანულით სავსე ცხოვრება.

28/05/2019

ჩემი პირადი გმირი

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: მეგი თედორაძე „ყოველი ეპიზოდი ორ-ორჯერ ხდება. შიგნით და გარეთ. და ორივეგან სხვადასხვა ამბავია.“ გარეთ იყო ღამის სამი საათი, ხმამაღალი სიცილი, გულამოსკვნილი ტირილი და დაუსრულებელი ლანძღვა-გინება. შიგნით კი საბოლოო გააზრება იმისა, რომ რაღაც საუცხოოდ დიდებული და შთამბეჭდავი წავიკითხე. ჰო, ასე მოხდა იმ ღამით, ზეიდი სმითის «თეთრი კბილების» კითხვა რომ დავასრულე. მერე, მომდევნო რამდენიმე დღე, ვიჯექი და ვფიქრობდი, შე ასეთო გოგო, შე ისეთო გოგო, ეს რა გააკეთე, ეს რო გორ დაწერე, საიდან ან როდის მოასწარი ამდენი ამბის ჩამარხვა საკუთარ თავში-მეთქი. პასუხის ძიებაში ზეიდის უამრავ ინტერვიუს ვუყურე, მათ შორის ჩემთვის ყველაზე საყვარელსაც, აი, ამას https://www.youtube.com/watch?-v=AB4nF5WD8l8&t=703s და მაინც ვერ მივხვდი როგორ და რანაირად. ბოლოს და ბოლოს, ეს ოხერი, მილიონმა ადამიანმა დაამთავრა კემბრიჯის ინგლისური ფილოლოგიის ფაკულტეტი, მილიონი მათგანი გახდა პროფესორი თუ მკვლევარი, მაგრამ 24 წლის ასაკში ალბათ მხოლოდ ერთმა (ან სხვამაც და უბრალოდ მე არ ვიცი) შეძლო დაეწერა წიგნი, რომელიც მაიძულებდა ისე მეკივლა, თითქოს მე მომხვედროდეს ბარძაყში ტყვია ჰოდა, ეგეთი ამბავი იყო. იმის მერე განა დიდი დროა გასული, მაგრამ გული ვერც ერთ წიგნს ვეღარ დავუდე, ვერც ერთმა ამბავმა ვეღარ გამაგიჟა და მაცემინა თავში ხელი. ზეიდი ერთგან, მგონი, Occasional Essays-ში წერს, რომ მკითხველმა და მწერალმა თანაბრად უნდა ვცეთ პატივი ერთმანეთს. მწერალმა უნდა იცოდეს, რომ ავერაგე ადამიანთან არ ექნება საქმე და ამ ადამიანს უკვე მრავალი სხვა, მათ შორის გენიალური, წიგნი ექნება წაკითხული, მაგალითად, წაკითხული ექნება კაფკა და ნაბოკოვი, ჰოდა, შენც, მწერალი რომ გქვია, უნდა ადგე და საკუთარ მკითხველს რაღაც ბანძობა კიარ უნდა შეაპარო, ხარისხიანი ტექსტი უნდა შექმნა და არაფერს მიანიჭო მნიშვნელობა, გარდა იმისა, თუ რას დატოვებ ფურცელზეო. წერის მიმართ ზეიდის ეს დამოკიდებულება არაჩვეულებრივად ჩანს «თეთრ კბილებში», იმდენი აქვს ნაფიქრი თითოეულ სიტყვაზე, თითოეულ შედარებაზე, იმდენჯერ აქვს დარედაქტირებული და შეცვლილი, რომ ტექსტი, თუ მის ენას დავაკვირდებით, ძალიან მდიდარია, ძალიან დიდი გასაქანის მქონეა. ზეიდიმაც გადასარევად იცის ეგ ამბავი და ამბობს ხოლმე, ყველაზე მეტად ალბათ ენა გამომარჩევს, როგორც მწერალსო. ენას თუ შევეშვებით და უშუალოდ შინაარსზე გადავალთ, ტექსტი პირდაპირი მნიშვნელობითაა დახუნძლული ამბებით. იმდენი ისტორიაა შიგნით, რომ, აი, ხე წარმოიდგინეთ, უამრავი თანაბრად მწიფე ნაყოფი რომ გამოუბამს. ასეთი წიგნია, მოკლედ. ამ წიგნში აუცილებლად შეხვდებით რამდენიმე ძალიან ძველ და ცნობილ ამბავს, მათ შორის, მამებისა და შვილების დაპირისპირებას, ჰამლეტისეულ ეჭვებს, კაენისა და აბელის ისტორიას, ნიცშეს მუდმივი განმეორების იდეას და კიდევ მრავალს, რომელსაც ჩემი მცირე ლიტერატურული ბექგრაუნდი, სამწუხაროდ, ვერ სწვდება. მაგრამ მაინც, რაზეა წიგნი? უპირველესად, როდესაც «თეთრ კბილებზე» საუბრობენ, ამბობენ, რომ ესაა წიგნი ემიგრანტებზე, ადამიანებზე, რომლებსაც ვერც იმჟამინდელ საცხოვრებელში დაუმკვირდებიათ ადგილი და დიდად აღარც სამშობლოსკენ მიუწევთ გული. მერე იმასაც დააყოლებენ ხოლმე, მეტი «კონკრეტიკისთვის», რომ ეს წიგნი არის ორ ოჯახზე და მათ ისტორიაზე და იმაზე, როგორ შეიძლება გყავდეს ქმარი/ცოლი, შვილები, მეგობრები და მაინც არ იყო ბედნიერი. როგორ შეიძლება ვერ გაარღვიო საკუთარი შესაძლებლობები და ჩალპე შენივე კომფორტის ზონაში. მაგრამ ჩემთვის ეს წიგნი არც ემიგრანტებზეა და არც ოჯახურ დრამებზე. ერთ პერსონაჟზეა, მხოლოდ ერთზე. «არ ბრძანდებოდა არჩიბალდ ჯონსი მამაცი და მშვენიერი რაინდი. არც მიზნები ჰქონდა, არც იმედები, არც ამბიციები. ეს იყო კაცი, რომელსაც ყველაზე დიდ სიამოვნებას ინგლისური საუზმეები და ჩხირკედელაობა ჰგვრიდა. მოსაწყენი კაცი. ბებერი კაცი. და მაინც… კარგი კაცი.» მიყვარს არჩიბალდ ჯონსი. მიყვარს არჩიბალდ ჯონსის ჰამლეტობა, რომელიც პირველივე გვერდებიდან ეცემა მკითხველს თვალში. ჰამლეტიც მიყვარს, ნამდვილი, შექსპირისა, მაგრამ ეს კაცი, არჩიბალდ ჯონსი, რომლისგანაც არასდროს არაფერს ელიან, რომელსაც არ შეუძლია აღიმაღლოს ხმა და აბაკუნოს ფეხები, რომელიც არასდროს სწვდება თავის ცოლს და მუცელში მუშტს არ ჩააზელს, რომელიც თხუთმეტი წლის მანძილზე ერთსა და იმავე კერძს მიირთმევს ერთსა და იმავე ადამიანთან ერთად ერთსა და იმავე რესტორანში, რომელსაც ფეხებზე ჰკიდია ღმერთი და რელიგია, რომელიც ომიდან ისე წამოვიდა, წვეთი სისხლი არ დაუღვრია, რომელიც თავს იკლავდა და ძალიან სასაცილო მიზეზით გადარჩა, რომელსაც იმდენად უჭირს გადაწყვეტილების მიღება, რომ მაშინაც, როცა თავის მოკვლას გადაწყვეტს და მაშინაც, როცა წინ მოსაკლავად განწირული კაცი უწევს, მონეტას აგდებს, კაცი, რომელიც წლებია დაუსრულებელ წრეზე დადის თავის მეგობართან ერთად და თვალს ვერ უსწორებს საერთოდ ვერაფერს, რომელსაც სამად იკბალამდე არასდროს ჰყოლია გმირი, მაგრამ ჰყავდა მამა, რომელიც სახლიდან სიგარეტის საყიდლად წავიდა და უკან აღარ დაბრუნებულა, რომელსაც ჰყავს ცოლი, რომელსაც არ აქვს კბილები, მაგრამ არის ღვთაებრივად ლამაზი, რომელსაც ფიზიკურად არაფერი სჭირდა, მაგრამ მაინც ჯარის იმ ნაწილში მოხვდა, რომელშიც ფიზიკური ნაკლის მქონე ჯარისკაცები ხვდებოდნენ – ეს კაცი მიყვარს ყველაზე მეტად და ეს კაცი მგონია მთავარი გმირი ამ წიგნისა. მთავარი კი არა, უმთავრესი. არჩიბალდ ჯონსი არის კაცი, რომელსაც დაუსრულებლად უყურებ წლების მანძილზე და ხედავ, რომ მის ცხოვრებაში საერთოდ არაფერი იცვლება, რომელიც ორმოცდაათი წელი გატყუებს და მერე, ერთ მშვენიერ დღეს, ისე გაარღვევს ბედისწერის უსასრულო წრეს, რომ ყბას ჩამოგიგდებს, გაშტერებულს დაგტოვებს და გაფიქრებინებს, რომ შენც შეგიძლია, რომ ერთხელაც იქნება და აღარც შენ ააგდებ მონეტას, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ომში არც შენ გაგიკეთებია რაიმე და მთელ შენს ცხოვრებასაც ცხოვრებად კი არა ცხოვრების ჩრდილად აღიქვამ, შენც შეგიძლია გმირი გახდე, თუკი მოინდომებ.

03/06/2018

ყველა ღმერთი მტაცებელია

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: თემუკა ზოიძე ძვირფასო მკითხველო, ერთ ზაფხულს, სულ თერთმეტი წლის რომ ვიქნებოდი, გაოფლილს გამომეღვიძა: ტრადიციული კოშმარებისგან შეწუხებულს ყელი გამშრობოდა და საშინლად მწყუროდა. უკვე შუაღამეს გადაცილებული იყო, ფეხზე ჩუსტების წამოუცმელად რომ გავაბოტე მისაღები ოთახისკენ: ხის დიდ მაგიდაზე წყლით სავსე დოქი მეგულებოდა. ოთახში შესულს დივანზე ჩაძინებული ბაბუაჩემი დამხვდა, რომელსაც ტელევიზორი ჩართული, პულტი კი ხელში დარჩენოდა. სანამ უხმაუროდ დავისხი ჭიქაში წყალი, მერე კი ხმაურიანი ყლუპებით დავლიე ისე, რომ ყელიდან ტრუსამდე ჩამეღვარა შემთბარი სითხე, ტელევიზორის მუქ ეკრანზე ბუნდოვანი ტიტრებიდან უცებ გასაოცარი კადრები ამოიზარდა: ულამაზეს იისფერ ყვავილებს შორის გოგონები დარბოდნენ. იმ ზაფხულს ძალიან მოწყენილი ვიყავი, სკოლის არდადეგებზე ვერსად წავედი, ჩემი თანატოლებიდან კი აღარავინ დარჩენილიყო რაიონში და მეც მარტო ვატარებდი იმ ოფლის სუნიან თვეებს. ამიტომაც ვიფიქრე, რომ ეკრანზე მაინც შემევლო თვალი ვიღაცის ბედნიერებისთვის, თუმცა რას წარმოვიდგენდი, რომ იმ გოგონების ბავშვური სილაღე უკვე დიდი ხნის მკვდარი იყო და მალე ჩემიც თან მიჰყვებოდა: იატაკზე ჩამჯდარი ორ საათზე მეტ ხანს ვუყურებდი ფილმს და იქიდან ნახევარზე მეტი კრიჭაშეკრული ვტიროდი, რათა ხმამაღლა არ მესლუკუნა და ბაბუს არ გაღვიძებოდა. ის ფილმი „იისფერი» იყო, რომელმაც რაღაც წარმოუდგენელი ბოროტება მაჩვენა ისე, რომ მისი შიში მეტისმეტად ადრეულ ასაკში უკითხავად ჩასახლდა ჩემში. ამ ბოროტებას არ ჰქონდა სახელი, არც ფორმა თუ წარმომავლობა 53 და მისი მხვერპლი ნებისმიერი ვინმე შეიძლება გამხდარიყო ნებისმიერი მიზეზითა თუ მიზნით. ეს ასე იყო მანამ, სანამ გავიზრდებოდი და იმ წიგნს წავიკითხავდი, რომლის მიხედვითაც გადაიღეს სწორედ ის ფილმი: ელის უოკერის „იისფერი». მაშინ კი უკვე ვიცოდი, რომ ბოროტებას ხანდახან აქვს სახელი და მას რასიზმი ჰქვია, მისი მსხვერპლი კი მხოლოდ კანის ფერის გამო ხდება ვინმე; შეიძლება მას სექსიზმიც ერქვას და მისი სახელით გამართლდეს ის მრავალი ძალადობა, რომელსაც ქალები ასწლეულებია იტანენ, ან კიდევ კლასობრივი ჩაგვრა, როცა შენი სოციალური მდგომარეობის გამო ყოველი ამოსუნთქვა სიცოცხლისთვის ბრძოლის ფასად გიჯდება. ასეთ დიდ ბოროტებებზე გვიყვება წიგნის მთავარი გმირი სილი, რომელმაც არც კი იცის რა დააშავა ამდენი საშინელების გადატანა რომ უწევს. მაგრამ მე გეტყვით, რაც დააშავა: ის ქალად დაიბადა. თუმცა სულ ეს არ არის: ის შავია და მეტიც — ღარიბია! არც კი ვიცი, როგორ შეიძლება აიტანოს ერთმა ადამიანმა იმდენი ცხოვრებისეული ტვირთი, რამდენის თრევაც იმ პატარა ზურგით მოუწია სილის, თანაც ისე, რომ გვერდით არავინ ჰყავდა, ვისაც თუნდაც მხოლოდ გულს გადაუშლიდა და ენას მოიფხანდა. ალბათ, ვერც აიტანდა, ნელა, ძალიან ნელა დაგროვდებოდა მასში ტკივილი, სევდა, მწუხარება და სიბრაზე, რომელიც ბოლოს მასვე გამოხრავდა შიგნიდან ხის ჭიასავით. სწორედ ამიტომ დაიწყო სრულიად მიამიტური, გულწრფელი, გრამატიკული თუ საყოველთაოდ აღიარებული წესებისგან დაცლილი ენით ღმერთთან საუბარი. ღმერთთან, რომელსაც უნდა მოესმინა მისთვის. გაუპატიურება, ცემა, დამცირება, განივთება - სილიმ ყველაფერი გადაიტანა, რაც შეიძლება გადაეტანა ადამიანს და უფრო ზუსტად ქალს, რადგან ეს მხოლოდ ერთი კონკრეტული ამბავი კი არა, ისტორიაა კაციობრიობისა, სადაც ქალებს მხოლოდ შიშის, ძალადობის, სისხლისა და სპერმის სუნით უწევთ ცხოვრება. ამ ყველაფერს კი ისე, როგორც საუკუნეებია გრძელდება ტრადიციად, სხვა ქალების მსგავსად ჩუმი დუმილით იტანდა სილიც, სანამ მის ცხოვრებაში არ გამოჩნდა შაგ ივერი. და იცი, შაგი რა ქალია? შაგი თავად შიშველი, დაუმორჩილებელი სიცოცხლეა, როგორც დუქანში მთელი გულით ნამღერი ჯაზი. მას უყვარს თავისი თავი და მისი დაჩაგვრაც იოლი არ გეგონოს, პიქირით - სილისაც კი ასწავლის საკუთარი სხეულის შეცნობას, შემდეგ შეყვარებას და ბოლოს დაუმორჩილებლობას. აქ, ამ სამყაროში ამბოხი ერთადერთი გამოსავალია, რათა შეგამჩნიონ, მოგისმინონ, თვალებში შემოგხედონ. ეს კი მხოლოდ ურთიერთთანაგრძნობით ხდება, როცა ცდილობ გაიზიარო სხვისი ტკივილი და იბრძოლო ამ ტკივილით გამოწვეული იარების შესახორცებლად, თუნდაც მხოლოდ იმიტომ, რომ იმ სხვის ადგილას შეიძლება შენ ყოფილიყავი. ეს წიგნი კი თუ რაიმე ყველაზე ადამიანურს, იმ უსახელო ბოროტებაზე დიდებულს იტევს, ეს სწორედ იმ სოლიდარობის განცდაა, რომელიც ქალებს აქვთ ერთმანეთის მიმართ. ქალებს, რომლებმაც იციან რა გემო აქვს სახეში მოქნეულ მუშტს, შეუჩერებელად შრომას, მუდმივ შეურაცხყოფასა და უორგაზმო სექსს. სიუჟეტისგან დამოუკიდებლად თავად ამ წიგნს კიდევ ცალკე სასტიკი ბედი ხვდა წილად: ის ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად აკრძალული რომანია. რას გავაწყობთ, დღემდე არ გვიყვარს იმ საშინელებისთვის თვალის გასწორება, რომელიც სადმე სხვაგან, მაინცდამაიანც ვიღაც შავკანიან ქალებს კი არ ემართებათ ამერიკის რომელიღაც შტატში, აგერ სულ ახლოს, მეზობელი ბინიდან გამუდმებით ნივთების ლეწვისა და გინების ხმა რომ შემოდის, მეორე დღეს კი დალილავებული თვალით იმ ბინის მცხოვრებლის ბავშვურ ტყუილს უბრალოდ თავს რომ ვუქნევთ და მაშინვე ვივიწყებთ ამ ფაქტს, აი, მანდ ხდება ზუსტად. ჰოდა, ამ წერილს რატომ გწერ შენ, მკითხველო და არა ღმერთს, როგორც სილი აკეთებდა ამას: იმან არც სილის უსმინა და არც მე თავის დროს, როცა, ალბათ, ყველაზე მეტად მჭირდებოდა. უკვე ათასებსაც უთხოვიათ მრავალი რამ, მაგრამ არაფერი შეცვლილა. და იცი რატომ? ამდენი გოდების, ტირილის, კივილის, მუდარისა და ყვირილის მოსმენამ მგონი ყურის აპკები სულ დაუხეთქა და დაყრუვდა ის საცოდავი. ან კიდევ, უფრო რეალისტები რომ ვიყოთ, იქნებ სულაც მაგან გამოიგონა ის უფორმო, ყოვლისმომცველი ბოროტება, რომელიც განურჩევლად ყველას გვშთანთქავს და იმასაც სულ არ ანაღვლებს ჩვენი ბედი. ამას ბოლოც სილიც მიხვდა, როცა გულგახეთქილს წამოსცდა ერთხელ: „ღმერთი ასე ძაან რო ვეხვეწებოდი მთელი ცხოვრება და ვწერდი, კაცია და იმნაირია, როგორც სხვა კაცები. უინტერესო, არამზადა, წვრილმანი.» ამიტომაც მე და შენ, თუ რაიმე ადამიანური ჯერ კიდევ შემოგვრჩენია(ამის შესამოწმებლად თუნდაც ეს წიგნი გამოდგება), სულ მარტივად, მხოლოდ თანაგრძნობითაც შეგვიძლია შევცვალოთ ბევრი რამ, რადგან ჩვენ არავინ გვყავს ერთმანეთის გარდა - მხოლოდ მე და შენ. სიყვარულით. * სათაურად გამოყენებულია ფრაზა მარგარეტ ეტვუდის რომანიდან «ბრმა მკვლელი»

02/06/2018

ორიოდ სიტყვა ფლენერი ო’ კონორის მოთხრობების კრებულზე

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: მედეა იმერლიშვილი ფლენერი ო› კონორის მოთხრობებზე მინდა გითხრათ ორიოდე სიტყვა. ვინ იყო ფლენერი ო› კონორი - 39 წლის ასაკში იმავე ავადმყოფობით გარდაცვლილი ქალი, რომლითაც მამამისი მოკვდა, ის თექვსმეტისა რომ იყო და მერე დედასთან იზრდებოდა. ამერიკელი მწერალი ქალი ჯორჯიის შტატიდან. წარმოიდგინეთ ამერიკის სამხრეთი 30-იან, 40-იან წლებში, ვიდრე 60-იანებამდე. დაწერა ორი რომანი და დანარჩენი - სულ მოთხრობები, რომლებშიც არიან სულ დედა და შვილი, სულ თუ არა, ბევრში მაინც. დედა და ქალიშვილი. ქალი - მორწმუნე, არმორწმუნე, რაღაცნაირად მუდმივად მზადმყოფი მიმტევებლობისთვის, მაინც ღმერთისკენ მზირალი და შვილი კიდე, სულ სხვანაირი - არ ვიცი, დედის, არ ვიცი, მისი უგუნური იმედების გამპროტესტებელი. ისეთებიც არიან, სულ რომ არაფერზე ფიქრობენ, ყოველ საღამოს პარმაღზე ჩამომჯდარნი მზის ჩასვლის ცქერის მეტს არაფერს აკეთებენ. დედა და შვილი მარტოები ცხოვრობენ, ქალაქიდან შორს, ან ტყის პირას, სადღაც შორს, მიყრუებულ სოფლებში. პერსონაჟები მისი მოთხრობებიდან ხშირად არიან ხან ცალხელები, ხან ცალფეხწაჭრილები უბედური შემთხვევის შედეგად, ხანაც - უმანკო, უსუსური, გონებადაბინდული, ყმაწვილქალობაში დარჩენილი ოცდაათი წლის გოგოები. „ფლენერი ო› კონორის სამყარო სასტიკია» - ასე მაცნობს მისი მოთხრობების კრებულს - „კარგი კაცი სანთლით საძებარია" - გამომცემელი. სასტიკი? ალბათ არა. ვიტყოდი, უფრო - აცდენილი. „აცდენილი" მისი ერთ-ერთი მოთხრობის - „კარგი კაცი სანთლით საძებარია", პერსონაჟის მეტსახელია. ეს იცით როგორი კაცია? ციხიდან გამოქცეული, თითქოს, მამისმკვლელი, ზუსტად არც ვიცით. ეს სახელი მე თვითონ დავირქვი, რადგან დანაშაულისა და სასჯელის ურთიერთშეფარდებისა ვერაფერი გავიგე, ვერ გამომირკვევია, მაინც რა ჩავიდინე იმისთანა, ასეთი სასჯელი დამემსახურებინაო. ჰოდა ამ აცდენილობით იკვრება ფლენერი ო› კონორის ამ მოთხრობების სამყარო. აქ არიან ქალები, რომლებსაც შვილები არ უნდათ, რადგან ჰგონიათ, რომ არც ისინი უნდოდათ თავიანთ მშობლებს და ეშინიათ, თვითონაც ეგეთი მშობლები არ გამოდგნენ, ანდა პირიქით, ისეთები, რომლებსაც მზე და მთვარე მათზე ამოსდით, მაგრამ უცნაური რიდი აქვთ ამ თავიანთი, ოცდაათ წელს გადაცილებული გოგოებისა, მათთვის ბედნიერება უნდათ, მაგრამ თითქოს ბედნიერება საერთოდ გამქრალია. იცით როგორ? კი გინდა, მაგრამ ის ამ სამყაროში საერთოდ არ არსებობს და გინდოდეს, რამდენიც გინდა. ხომ ვთქვი, მარტოები ცხოვრობენ სადღაც შორს, მიყრუებულ სოფელში-მეთქი. მაგრამ რამსიშორეზეც არ უნდა დაემალონ ყველას და ყველაფერს, ეს ყველა და ყველაფერი მაინც უთუოდ პოულობს ამ უჩინარ და თავიანთ გაუგებარ სიკეთეში მოფუსფუსე ქალებს თავიანთი გოგოებით და სოფლის ბოლოში, მტვრიან გზაზე აუცილებლად ჩამოივლის ვინმე გადამთიელი, უსახელო, თავისებურად აცდენილი. ეს ქალები ხო სუ პარმაღზე სხედან, ან ხახვს გლეჯენ სახლის წინ ბოსტანში, ჰოდა, როგორც კი მოკრავენ თვალს ამ უცხო, აწოწილ კაცებს, ეგრევე იცი, რომ რაღაც მოხდება. კი, რაღაც ხდება, მაგრამ ისე ჩუმად, ყველაფერი ისე ჩუმად ხდება, მზის სხივებში, სოფლურ სიმშვიდეში, მტვრიან ფოთლებში აჭიატებული სამხრეთული მზის სხივებში, რომ ვითომც არაფერი. ერთი მოთხრობაა - „თაბაშირის ზანგი", ასეთი ცოტა წამიკითხავს, ან საერთოდაც, არცერთი. ბაბუა და შვილიშვილი არიან. მთვარის შუქით დაწყებული და მთვარის შუქით დამთავრებული ამბავია. ისიც უნდა ვთქვა, რომ ეს ქალი შუქის მწერალია - ან მზის, ან მთვარის. ყველაფერი ან შუადღის ხვატში ხდება, თეთრის სიკაშკაშეში, ან მზის ჩამავალ სხივებში, ანაც, მთვარის ვერცხლისფერ ნათელში. ჰო, ბაბუა და შვილიშვილი არიან. ამ ბიჭს, ნელსონს, თორმეტიოდე წლის წინ, ქალაქში რომ დაბადებულა, მას შემდეგ, რაც დედამისს, მისტერ ჰედის ქალიშვილს, სოფელში, მამისეულ სახლში თითისტოლა ჩამოეყვანა, და მერე მოულოდნელად სულიც განუტევებია, იქ ფეხი აღარ დაუდგამს. ბაბუა და შვილიშვილი კი იყვნენ, მაგრამ მაინც ძმებივით ჰგავდნენ ერთმანეთსო, რადგან მისტერ ჰედი თურმე დღის შუქზე მეტისმეტად ახალგაზრდულად გამოიყურებოდა, ნელსონი კი, მისი შვილიშვილი, ერთხელ უკვე დაბერებულს ჰგავდა, ამ ცხოვრებისა თითქოს ყველაფერი უკვე რომ იცის და სიამოვნებით ბევრ რამეს რომ დაივიწყებდა კიდევაცო. ერთ მშვენიერ დილით მატარებლით ატლანტაში მიემგზავრებიან. ეს მატარებელი კიდე, ცალკე ამბავია. საერთოდაც, მატარებლები მაგარი საინტერესო ადგილებია წიგნებში, კაცმა რომ თქვას. ასეთი ამბავია, წინასწარაც აღარ მინდა მოგიყვეთ მთელი მოთხრობა, ჩემი აზრით, საუკეთესო, ამ კრებულში. კრებული კი მოთხრობებისა, ცოტა ხნის წინ გამოსცა „დიოგენემ", ამას წინათ „სანტა ესპერანსაში" სხვა წიგნის საყიდლად შესულმა აღმოვაჩინე და იმის ნაცვლად ეს წამოვიყოლე. მთარგმნელები არიან ზაზა ჭილაძე და გია ჭუმბურიძე. დიდებული თარგმანია, ბარემ ამასაც ვიტყვი.

01/06/2018

ძაღლებსა და ადამიანებზე

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: ჰიუ ჩარლზ ანდერსონი იქნებ სჯობდა, ჩვენც გადავშენებულიყავით დიდი გამყინვარებისას დინოზავრებთან ერთად და სიცივეს ჩვენს გულებში და გონებაში არ შეეღწია. იქნებ სჯობდა ჩვენი ნაფეხურები აღმოეჩინათ უცხ პლანეტელებს და ჩვენი ნარჩენები მუზეუმებში გამოეფინათ წარწერით: „სიცოცხლისთვის სახიფათოა.“ დათო ყანჩაშვილი ოდესმე თუ გიფიქრიათ, რას იტყოდნენ უცხო ცივილაზაციები, ადამიანთა მოდგმის განვითარებას თუ გადაავლებდნენ თვალს? ან რა მოხდება მაშინ, თუ ერთ დღესაც ადამიანთა რასა შეწყვეტს თავის სისასტიკითა და ძალადობით სავსე არსებობას და განვითარების გზას თუნდაც სხვა ცოცხალ არსებათა სახეობას დაუთმობს? ნეტავ, ისინი როგორ განვითარდებოდნენ ადამიანების მსგავსად ულმობლად მოექცეოდნენ ერთადერთ დედაპლანეტაზე არსებულ ფლორასა და ფაუნას მხოლოდ პირადი სარგებლისთვის, დახოცავდნენ სპილოებს მათი ეშვების, ირმებს მათი რქებისა და ვეფხვებს მათი ტყავის გამო? ერთმანეთსაც ჩვენსავით საუკუნეების განმავლობაში შეიძულებდნენ კანის ფერის, სქესისა თუ წარმომავლობის გამო? ვინ იცის, სიმართლე რომ ითქვას, ამაზე არც არასდროს მიფიქრია, სანამ ხელში კლიფორდ სიმაკის „ქალაქი" არ ჩამივარდა. წარმოიდგინეთ, როგორც ჩვენ ვსწავლობთ ანტიკურ თქმულებებს, ხალხურ ლეგენდებს, ბერძულ თუ სკანდინავიურ მითოლოგიას და მათში აღწერილი ამბებისა და გმირების ირეალურობაში წამითაც არ გვეპარება ეჭვი, მხოლოდ მათი სიმბოლური დატვირთვა, წარმომავლობა თუ ლიტერატურული ღირებულება გვაინტერესებს, ამის მსგავსად ერთ დღესაც, ძალიან შორეულ მომავალში სწორედ კაცობრიობის ისტორია გახდეს ისეთი ზეპირსიტყვიერების ნიმუში, რომლის ავთენტურობასაც აღარავინ დაიჯერებს პატარების გარდა, რომელთაც გასართობად ეყვარებათ მათი მოსმენა. სამეცნიერო ფანტასტიკის ჟანრის რომანში „ქალაქი" სწორედ მსგავს მოცემულობას ვაწყდებით, სადაც ძაღლებს(ჰო, არ მოგესმათ) ადამიანთა შესახებ ზღაპრები შემორჩათ და ისიც კი ვერ გაურკვევიათ, მათში აღწერილი ამბები საერთოდ რას ემსახურება. სამწუხაროდ თუ საბედნიეროდ, ჩემთვის, ადამიანი მკითხველისთვის ძაღლებისგან განსხვავებით) ის „ზღაპრები" ისეთი ნამდვილი, ემოციური და შემაშფოთებელიც კი გამოდგა, რომ წიგნი შეუსვენებლად - ერთი ამოსუნთქვით შემომეკითხა. ამაში ავტორის უდავოდ გამორჩეული ხელწერა დამეხმარა, რომელიც არ გაძლევს საშუალებას მოიწყინო, სხვა რამეზე გადაერთო ან ამბავი რომელიმე დეტალზე მიატოვო, პირიქით - წაკითხვის მერეც კიდევ დიდხანს გიტოვებს საფიქრალს. სავარაუდოდ, ძაღლების ხსენებისას ის მულტფილმები თუ კინოფილმები გაგახსენდათ, სადაც ჩვენი შინაური ცხოველები ჩვენგან გასაიდუმლოებულად საუბრობენ და ცალკე დამოუკიდებელ ცხოვრებას ეწევიან, რამაც, შეიძლება, არასერიოზულად განგაწყობთ დასაწყისისთვის(როგორც ეს მე დამემართა), მაგრამ ყველაფერი ასე პრიმიტიულად სულაც არ არის: ცხრა მოთხრობისგან, ერთი შეხედვით, დამოუკიდებელი ამბებისგან შედგება ეს წიგნი, რომელთა ქრონოლოგიური განვითარება დასაწყისში გაჩენილ ყველა სერიოზულ თუ არასერიოზულ კითხვას ლოგიკურ პასუხს სცემს. ამ ისტორიებს კი ის წინათქმები აკავშირებს და კრავს ერთიან რომანად, რომელთაც სწორედ ძაღლები წერენ მკითხველთათვის - ერთი შეხედვით ეს საოცარი იუმორით სავსე კომენატრები ამ წიგნის ერთ-ერთი მთავარი მარგალიტებია. როგორც სამეცნიერო ფანტასტიკისთვისაა დამახასიათებელი, ყოველი მოთხრობის სიუჟეტი მომავალში ვითარდება: იწყება ერთი მომენტიდან და გრძელდება კიდევ უფრო შორეულ პერიოდამდე. ჟანრის მიუხედავად, არავინ იფიქროს, რომ მასში აღწერილი ისტორია სამეცნიერო ტერმინოლოგიითა დახუნძლული ან მხოლოდ ამ ჟანრის მოყვარულთათვისაა გასაგები, პირიქით, ეს ის იშვიათი გამონაკლისი მგონია, რომელიც განურჩევლად ყველა ტიპის მკითხველს უნდა მოეწონოს, რადგან ის არაფერზეა, გარდა წმინდად ადამიანური გრძნობებისა წიგნი იწყება „ქალაქით»: თანამედროვე ურბანიზაციისა და მეგაპოლისების საზღვრების ყოველდღიური გაფართოების ფონზე, როცა კულტურებს, ადამიანებს, რელიგიებსა და იდიოლოგიებს ერთი სივრცე შავი ხვრელივით ისრუტავს, წარმოსადგენადაც კი გაგვიჭირდება რა შეიძლება მოხდეს, თუ ერთ დღესაც ადამიანები ქალაქებს მასობრივად დატოვებენ. ერთი შეხედვით ეს საცოცებების, დანაგვიანებისა და დაბინძურებული ჰაერისგან გათავისუფლებად შეიძლება მოეჩვენოს ვინმეს, მაგრამ ავტორი ახერხებს დაცარიელებული ქუჩების, ხავსმოდებული სახლებისა და წყობიდან გამოსული ტექნიკის ფონზე ადამიანთა უზომოდ სევდიანი მოგონებები გააცოცხლოს, რომელთა წარსული ცხოვრებაც იმ სიცარიელეში დაძრწის. ეს კი მხოლოდ დასაწყისია იმ ტრაგიკული ციკლისა, რომელსაც, თამამად ვიტყოდი, კლიფორდ სიმაკის წინასწარმეტყველური ტექსტი მოგვითხრობს კაცობრიობის მომავალზე. და მაინც, რა შუაში არიან ამ ყველაფერთან ძაღლები? აქედანვე გეტყვით: ეს წიგნი მწერალმა სწორედ თავის ძაღლს, სკოტის მიუძღვნა. ამაში სწორედ ავტორის ყველაზე ფაქიზი დამოკიდებულება ვლინდება ადამიანის საუკეთესო მეგობრად აღიარებული ცხოველების მიმართ, რომლებიც ამ წიგნში ფურცლიდან ფურცელზე დაჰყვებიან ადამიანებს და განვითარების ალტერნატიულ გზასაც გვიჩვენებენ. საერთოდაც კითხვის პროცესის რაღაც მომენტში ხვდები, რომ წიგნში ადამიანები კი არა, სწორედ ძაღლები არიან მთავარი გმირები და მკითხველისთვის ყველაზე დიდი ტრაგედიაც ამის გააზრება ხდება - როგორც ზევსი, ამონრა თუ ოდინი გახდნენ ჩვენი წარსული ღვთაებები, ისე იქცევა ადამიანი ძაღლებისთვის მკვდარ ღმერთად. ბოლოსკენ მინდა დავამთავრო იმით, რითიც იწყება ეს წიგნი: ძაღლები ამაოდ სვამენ კითხვას - რა არის ადამიანი? ანდა რა არის ომი? ადამიანის რაობაზე საუკუნეებია ფილოსოფიური თუ რელიგიური თეორეტიკოსები იმტვრევენ თავს და დღემდე მაინც თავადაც ვერ გავრკვეულვართ ბოლომდე, ამიტომაც ამას ძაღლებიც თუ ვერ გაიგებენ, ალბათ, არაუშავს, თუმცა რაღას ვიტყვით ომზე? როცა ამ სიტყვებს ვწერ ან როცა თქვენ ამას წაიკითხავთ, ალბათ, სადღაც კიდევ რომელიღაც გასროლილ ტყვიასა თუ ჩამოვარდნილ ბომბს ისევ შეეწირება უდანაშაულო ადამიანთა სიცოცხლე. სწორედ ამიტომაც ამ წიგნის კითხვის პარალელურად პირველი, რაც კი გამახსენდა ჩემი ბავშვობის უსაყვარლესი ფილმი „მეხუთე ელემენტი" იყო, რომელშიც ერთ-ერთი პერსონაჟი ლილუ სიტყვა „ომზე" არსებულ ინფორმაციას ეცნობა და ადამიანთა მიერ ჩადენილი ძალადობის გამო შეუჩერებლივ ტირის. ასე ვიყავი მეც - ვკითხულობდი წიგნს და მრცხვენოდა იმის, რაც ვიყავი, ვარ ან ვიქნები მერე.

30/05/2018

დაშლა

დაწერილია საგანგებოდ თბილისის წიგნის საერთაშორისო ფესტივალისთვის ავტორი: მანჩო სიდამონიძე THE WORLD HAS BIGGER PROBLEMS THAN BOYS WHO KISS BOYS AND GIRLS WHO KISS GIRLS…მართლაც, რომ საზოგადოება გადაჭარბებული დოზით ერევა სხვის ცხოვრებაში და განიკითხავს მას. ყველაზე მთავარი, რაც ღმერთმა ადამიანს უბოძა - ტვინია. ორგანო, რომელიც ფიქრის მცდელობას გვაძლევს. ადამიანთა გარკვეული ნაწილი კი არ უშვებს იმ აზრს, თუ რა ზიანი შეიძლება მოჰყვეს მის მიერ გადადგმულ ნაბიჯს, უეცრად წარმოთქმულ სიტყვას. ეს ყველაფერი სხვის გულს, უბრალოდ ნაკუწებად აქცევს. წინ მივდივართ, ვეგუებით სიახლეებს, პატივს ვცემთ სხვების აზრს, არ ვებღაუჭებით წარსულს - ეს ,,სლოგანები’’ მარაზმია და მეტი არაფერი! რა მომავალზე და სიახლესთან შეგუებაზეა საუბარი, როდესაც ერთმანეთის პატივისცემა დაგვავიწყდა, გვეზიზღება ყველა და ამას საჯაროდაც ვაღიარებთ. არ გვრცხვენია საკუთარი სიტყვებისა და ეს ,,თავისუფლება’’ გვსიამოვნებს. არა, ტყუილია! არაფერიც არ გვსიამოვნებს. სამყაროში იმდენი პრობლებაა, რა ჩამოთვლის. ჩვენი მიზანი კი მათი ნელ-ნელა შემცირებაა, მაგრამ ყველაფერი პირიქით ხდება. სიყვარულს ვუარყოფთ, გრძნობას, რომელსაც შეუძლია ადამიანები ერთმანეთთან დააკავშიროს და მათგან შექმნას ლაღი, მომღიმარი სულები, რომლებიც ყველა დანარჩენს გულს უთბობენ. დღესდღეისობით სწორედ ასეთ ადამიანებს განიკითხავენ. ისინი დაემსგავსნენ დეტექტივებს, რომლებიც სულმოუთქმენლად ელიან ახალი საქმის გახსნას... დავით გაბუნიას სადებიუტო რომანი ზემოაღნიშნულის დამადასტურებელი მაგალითია. ავტორის წერის სტილი გამორჩეული და ამ ეპოქისთვის სრულიად შესაფერისია. წიგნში მოთხრობილია ზურასა და თინას შესახებ. მათი ოჯახი არაფრით განსხვავდება სხვებისგან, არც მათი სიყვარულია გასაოცარი და მით უმეტეს, არც ცხოვრება. XXI საუკუნის რეალობა: კაცი სახლშია გამოკეტილი, ხოლო ქალი, მთელი დღის განმავლობაში, შეუსვენებლად შრომობს. 2012 წლის ცხელ ზაფხულს მოვლენები რადიკალურად იცვლება: მათი, ვითომდა დალაგებული ცხოვრება ნელნელა ირევა... ზურა - მშვიდი, გაწონასწორებული და აზრიანი კაცია. მისგან არანაირი ცუდი არ არის მოსალოდნელი, პირიქით, საოცარი და დადებითი ადამიანის შთაბეჭდილებას ტოვებს. ხელის განძრევა და მუშაობა შეუძლია, მაგრამ ,,თავის შესაფერის’’ სამსახურს ელოდება, როგორც დღევანდელი კაცების უმეტესობა, ამიტომაც სახლში, ბავშვებს უვლის. თინა კი მას ღალატობს. ამ ერთი დამშლელი ფაქტის მიუხედავად, რომანის მთავარი აზრი სხვა საკითხში მდგომარეობს... როგორც ზემოთ ვახსენე, 18 აგვისტოს ყველაფერი 360 გრადუსით ტრიალდება. მათ წინა კორპუსში, რომელიც მხოლოდ ორი ნაბიჯის მოშორებითაა აშენებული, გადმოდის ახალგაზრდა, 21 წლის ბიჭი, რომელსაც წითელი, ალფა-რომეო ჰყავს. შოთიკო სექსუალური უმცირესობის წარმომადგენელი იყო, კერძოდ კი- გეი. ავტორს კარგად ჰყავს დახასიათებული როგორც ის, ისე მისი დამოკიდებულება ზურას მიმართ. მას სიცოცხლის ეშინოდა. ყოველდღე უშვებდა იმ ფაქტს, რომ ვიღაცის მსხვერპლი გახდებოდა. სიკვდილის შემდეგ კი, პოლიციას ერთი მოწმე, ზურას სახით, ეყოლებოდა და სწორედ ამით იმშვიდებდა თავს ავტორს შოთიკოს საყვარლად შემოჰყავს ახალი პერსონაჟი, ჰალსტუხიანი - მერაბი, რომელიც 61 წლის ბისექსუალი მამაკაცია. ამ ორი ადამიანის შეხვედრები და ერთად გატარებული ღამეები ზურამ ცოლის კამერით დააფიქსირა. ყველაფერი, თავისდა უნებურად, ტვინში ჩაებეჭდა. ნოუთბუქშიც კი შეინახა სურათები. მიუხედავად იმისა, რომ მას არ მოსწონდა საკუთარი ქმედება, ინსტიქტმა საწინააღმდეგოსკენ უბიძგა. ეს ყველაფერი კი ერთ დღეს განადგურდა. 21 სექტემბერს შოთიკო მერაბის ხელით გამოესალმა სიცოცხლეს, შეწყვიტა სუნთქვა, გაცივდა, სისხლმა კი მთელი ოთახის იატაკი დაფარა. ზურამ ეს ამბავი თავისდა ,,სასიკეთოდ’’ გამოიყენა და მიიღო, როგორც ცხოვრების შანსი. მერაბის გონებაში კი სინამდვილეში რა მოხდა , არავინ იცის. მას არ შეეშინდა ზურას მუქარის. მიხვდა, რომ შანტაჟში უნდა ეცხოვრა, ამიტომაც თავი მოიკლა. დავით გაბუნია თითოეულ პერსონაჟს სულით აშიშვლებს და არ გვაძლევს იმის უფლებას, რომ რომელიმე მათგანზე ცუდი ვთქვათ. ეს მათი პირადი არჩევანია! დღესდღეისობით აღარაფერია გასაკვირი და გასაკიცხი, პირიქით, თითოეული ადამიანის მიერ მიღებული გადაწყვეტილება მისაღები უნდა იყოს. ადამიანების უმრავლესობამ არ იცის, რომ სიტყვა - გეი თავდაპირველად უდარდელს, მხიარულსა და კაშკაშას აღნიშნავდა. ქართულ ენაში კი ამას დამაკნინებელ წოდებად მიიჩნევენ. ადამიანების გარკვეული ნაწილისთვის, ასეთი სახის სიახლეები, ერის გადაშენების მომასწავლებელია, ხოლო დანარჩენებისთვის კი ჩვეულებრივი, ახალი ამბავია, რომელსაც დიდ ყურადღებას არ აქცევენ. ბისექსუალის, ლესბოსელის ან გეის სექსუალური იდენტობის განვითარება კომპლექსური და ხშირად რთული პროცესია.ისინი იმ ადამიანების საზოგადოებაში არ იზრდებიან, რომლებიც მათ ორიენტაციას იწონებს. პირიქით, ადამიანები მათ გარშემო ხშირად საკითხისადმი უცოდინრობით ან მტრული დამოკიდებულებით გამოირჩევიან. დავით გაბუნიამ ძალიან დიდი და საშიში ნაბიჯი გადადგა. მან სწორად და ნათლად დაგვანახა ის ცხელ-ცხელი პრობლემები, რომლებიც ამ საუკუნის მთავარი ამოძახილია. მე ყოველთვის მემახსოვრება ზურა, რომელიც ჰიჩკოკის ერთ-ერთი ფილმის ,,ეზოში გამავალი ფანჯრის’’ მთავარ გმირს - ჯეფერის მახსენებს. ის ხომ ფანჯრიდან დანახული მკვლელობის მომსწრე გახდა. ასევე მემახსოვრება თინა, რომელიც საკუთარ განცდებსა და ფიქრებს ეწინააღმდეგებოდა, მაგრამ ვერაფერი უშველა. ყველა და ყველაფერი მიატოვა და სახლიდან წავიდა. რაც მთავარია, არასდროს მიეცემა დავიწყებას - შოთიკო, ბიჭი, რომელსაც მთელი ცხოვრება წინ ჰქონდა. არავის აქვს უფლება, სხვისი ლაღი ხასიათი შეცვალოს, სხვის სიცოცხლეს ზიანი მიაყენოს და ადამიანად არ ჩათვალოს, სექსუალური უმცირესობის ნებისმიერი წარმომადგენელი!

29/05/2018